Dinsdag 17/09/2019

'Misschien zal ik sterven voor de waarheid'

Toen Denis Mukwege vorige week thuiskwam in Bukavu, stonden gewapende mannen hem op te wachten. De Congolese gynaecoloog die al duizenden slachtoffers van oorlogsverkrach-tingen verzorgde, ontsnapte nipt aan de dood. Vandaag denkt hij in België na over hoe het nu verder moet.

De aanslag heeft duidelijk een diepe indruk nagelaten. Mukwege, doorgaans een begenadigd spreker, heeft wat tijd nodig om op dreef te komen. Maar het gaat al beter, zegt hij, een week na de feiten. "Het is hard geweest, maar ik heb veel steun gekregen."

Kent u de identiteit van uw belagers?

"Nee, ze waren gemaskerd. Wat ik wel weet, is dat de aanval goed gepland was. Dit waren professionelen. Het duurde amper enkele minuten en iedereen wist duidelijk wat hem toe doen stond."

U bent er dus zeker van dat het geen ordinaire dieven waren?

"Absoluut. Ze zijn mijn huis binnengedrongen en hebben mijn familie onder schot gehouden opdat ze geen alarm zouden slaan. Ondertussen bleef eentje wachten aan de poort tot ik thuiskwam. Ze pakten meteen mijn autosleutels af zonder een woord ze zeggen. Ze wilden geen geld, niets. En toen ze wilden schieten, dook plots mijn nachtwaker op. Ze hebben hem neergeschoten. In het tumult ben ik gevallen, waardoor de schutter me miste toen hij op me vuurde. Vervolgens zijn ze met mijn wagen gevlucht."

Heeft u enig idee wie die moordenaars stuurde?

"Nee. Er zijn gewapende, buitenlandse groepen die in Congo opereren en vrouwen aanvallen - uit Rwanda bijvoorbeeld. Maar er zijn ook Congolese milities, zoals de Mai Mai, die vrouwen misbruiken. Zelfs de politie en het leger maken hun handen vuil. En wij verzwijgen dit alles niet. Ik denk dat dat hen stoort."

Eind september slaakte u nog een indrukwekkende noodkreet voor de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties, over het lot van de vrouwen in Oost-Congo. Denkt u dat er een verband is met de aanslag?

"Ik zeg enkel de waarheid. En ik denk dat de kans bestaat dat ik zal moeten sterven voor de waarheid. Maar ik zal mijn boodschap blijven vertellen. Onze bevolking leeft zonder enige bescherming. Als je elke dag naar VN-radio Okapi luistert, dan hoor je alleen een opsomming van doodsberichten. Als er niets verandert kan ik een volgend slachtoffer worden. Jeff, mijn nachtwaker is nu het zoveelste nieuwe slachtoffer. Dat is de situatie waarin we al zestien jaar leven. Zestien jaar..."

U zal uzelf en uw kliniek moeten beschermen. Evident is dat niet, gezien de aard van uw werk.

"Ik herinner me de aanval van Laurent Nkunda op Bukavu in 2004. Sommige vrouwen liepen bijna een psychiatrische crisis op door de geweerschoten en het zicht van mannen met wapens. Toen hebben we besloten dat we geen wapens kunnen toelaten in het ziekenhuis, zelfs geen mannen in uniform. Want die roepen bij slachtoffers kwade herinneringen op. Ik zie het ook bij mijn dochters, die een halfuur lang zijn bedreigd met een geweer. Dat laat sporen na. Stel dat zoiets zou gebeuren in de kliniek? Dat zou een verschrikkelijk trauma zijn, voor mij en de slachtoffers.

"Op een degelijk politieonderzoek moet ik niet hopen, ze hebben ons geen enkele persoonsbeschrijving gevraagd. Kogelhulzen werden niet forensisch onderzocht op vingerafdrukken maar gingen meteen van hand tot hand. De straffeloosheid is een van de grote problemen van Congo: mensen denken dat ze ongestoord kunnen doden en verkrachten. Daarom pleit ik voor een hervorming van onze veiligheidshandhaving, het is tijd om preventief te werk te gaan."

Hoe ziet u dat concreet?

"Het Congolese leger bestaat nu uit een verzameling gewapende milities. Voormalige kindsoldaten die kunnen doden zonder last te hebben van hun geweten. Als kind kregen ze een wapen in hun handen geduwd, alsof ze Rambo speelden. Ze leerden dat ze met een wapen geld, eten en vrouwen kunnen afdwingen, wat ze maar willen. Ze moesten hun ouders neerschieten om te bewijzen dat ze man zijn en vrouwen verkrachten om hun kracht te vergroten. Als die kinderen achttien worden en geïntegreerd worden in het leger, wat voor soldaten zijn dat dan?

"Mijn excuses, maar het is de waarheid. Dit is geen leger meer, maar een hoopje misdadigers bij elkaar. Soldij en onderdak krijgen ze niet en ze wonen ver van huis. Maar een wapen, dat hebben ze wel. Als je dat luidop zegt, dan vinden mensen dat je jezelf in gevaar brengt. Maar het gevaar is dáár, en het is permanent. Wat het leger nodig heeft, zijn psychologen. Een collectieve behandeling die jonge, sterke maar destructieve mannen kan inschakelen in een meer productieve activiteit, zoals rijst telen. Ergotherapie, zeg maar. Hen tonen dat hun waarde niet afhangt van hun geweer. Ik ben geen specialist, maar wat als we de 1,5 miljard die nu geïnvesteerd wordt in de VN-vredesmacht (MONUSCO, MR) deels gebruiken voor de reïntegratie van de soldaten in het burgerleven en de oprichting van een echt veiligheidssysteem met één nieuw professioneel leger en één politiemacht."

Heeft zo'n nieuw leger geen nood aan vrouwen?

"Zeker. Ik zie niet in hoe je zo'n destructief land kunt beveiligen zonder vrouwen daarbij te betrekken. Veel vrouwen kunnen niet gaan werken. Als elk dorp vrouwelijke politie zou hebben, dat zou een heel verschil maken. Veel vrouwen hebben geen vertrouwen in mannen, want die zijn verantwoordelijk voor hun trauma's. Ze zijn behandeld op de meest gruwelijke wijze, wat hier gebeurt, is misschien wel het ergste geweld tegen vrouwen in de hele geschiedenis. Ik heb dingen gezien die ik geen tweede keer kan zien: geslachtsorganen die vernietigd of beschoten zijn, vrouwen die overleven met de meest vreselijke handicap. Hoe kan zo'n vrouw nog vertrouwen hebben in een gewapende man?

"In de kliniek hebben we daar geen ervaring mee, dus we weten niet of vrouwelijke bewaking bij onze patiënten minder angst zou oproepen. Maar in Liberia leveren vrouwelijke blauwhelmen uit India heel goed werk. Ook in Bukavu heb ik gezien hoe belangrijk een vrouwelijke politieagent is voor het mentaliteitsverschil. Maar ze is niet altijd even geliefd en aanvaard door de mannen."

Al zestien jaar bevindt u zich in een spiraal van geweld. Waar haalt u de motivatie om door te zetten?

"Ik heb ontdekt dat in vrouwen een enorme kracht schuilt. Wij mannen strijden voor macht, om meer te bezitten. Vrouwen strijden voor de bescherming van het leven. Daardoor vechten ze terug op een indrukwekkende manier. Ik voel dat het nodig is om naast hen te staan en mee te vechten. Ik heb mannen gezien die zijn misbruikt, en zo'n verhaal eindigt altijd in zelfmoord. Mannen die voor de ogen van vrouw en kinderen verkracht worden, hebben het gevoel dat ze niet meer bestaan omdat ze geraakt zijn in hun waardigheid. Maar vrouwen die alles verloren hebben, tot op het bot vernederd zijn, waarvan ik me afvraag hoe ze er ooit zullen uitkomen, blijven denken aan hun kinderen die naar school moeten en voedsel nodig hebben. We hebben de mond vol over gelijkheid, maar ik denk dat het aan mannen is om een inspanning te doen om op gelijke hoogte te komen als vrouwen."

Dat moet een vreemd besef zijn, als man.

"Wat moeilijk is, is die boodschap overbrengen aan andere mannen. We zijn zo trots dat we niet aanvaarden dat we zwak zijn. Zelfs mannen wiens vrouw misbruikt is: je kan hen uitleggen dat hen geen schuld treft. De vrouw kan zeggen dat hij nog steeds een man is, en haar man blijft. Ik zie zelfs verkrachte vrouwen die therapie zoeken voor hun man. Maar dan nog raken ze daar niet uit. Bij vrouwen heb je dat niet, die willen vooruit, uit de crisis.

"Op de markt van Bukavu tel ik soms hoeveel mannen aan het werk zijn: de meeste staan er zo (zwaait met zijn armen in de lucht), terwijl de vrouwen werken. Zie je op het vliegtuig naar Dubai tien Congolezen die er handel gaan drijven, dan tel je twee mannen en acht vrouwen. Een man klaagt dat hij geen zaak kan opstarten zonder 1.000 dollar, een vrouw begint eraan met 50 dollar. Na een jaar heeft ze dan genoeg verdiend en koopt ze een huisje, een man met geld zoekt zich een tweede vrouw. Ik maak er geen karikatuur van.

"Daarom hebben we absoluut meer vrouwen nodig in de politiek. Ik ben er van overtuigd dat met meer vrouwen in het leger, de politie en het parlement, we zouden stoppen met vechten voor meer macht, en zouden denken aan de gezondheid en het onderwijs van onze kinderen."

En wat gaat u de komende weken doen?

"Nu trek ik me even terug. Na wat ons is overkomen, is het voor mij en de kinderen moeilijk om te blijven. Maar als ik voel dat mijn veiligheid minimaal is gegarandeerd, dan keer ik terug. Mijn leven zal nooit meer hetzelfde zijn. Maar ik heb de reactie van de bevolking gezien. Ze organiseerden uit protest tegen de aanslag een algemene staking in Bukavu. Het volk is nu mijn belangrijkste bescherming. Ik ben ook blij met de snelle reactie van de Belgische overheid en de rest van Europa. En ik reken ook op de aandacht van de alle media, die het verschil kunnen maken."

Deze zomer was u nochtans erg teleurgesteld over de desinteresse bij de internationale gemeenschap. Merkt u nu enige verandering?

"Ik heb de indruk dat er toch enige dynamiek is ontstaan, dus ik heb hoop. Jullie premier Elio Di Rupo (PS) heeft in zijn speech voor de Verenigde Naties gezegd dat het geweld en de verkrachtingen ondraaglijk zijn. Jullie minister van Buitenlandse Zaken Didier Reynders (MR) houdt zich aan zijn woord om ons mee te steunen. Dat apprecieer ik erg."

Dit interview kwam tot stand dankzij de Koning Boudewijnstichting. www.kbsfrb.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234