Maandag 06/07/2020

'Misschien vind ik het allemaal niet belangrijk genoeg'

De man die ooit geen Hollywood-carriere ambieerde door vliegangst, lijkt nu bijna niet meer weg te denken van het witte doek. Nu A Bigger Splash in de zalen komt, is het tijd voor een gesprek met Matthias Schoenaerts. 'Jaloers op mijn parcours? Natuurlijk begrijp ik dat.'

We communiceren al een week per mail. Hij antwoordt bliksemsnel, à la minute soms. Maar bellen doet hij niet. En zijn telefoonnummer geeft hij niet door, dat blijft aan intimi voorbehouden.

Maar dat we dus woensdagnamiddag afspreken. En dat hij voor deze krant graag alle tijd neemt. Dat hij zich ons gesprek van exact zeven jaar geleden nog goed herinnert; toen hij midden in de opnames van Michaël Roskams Rundskop zat. Dat er tussen dat interview - verschenen in Zeno - en vandaag voor hem heel veel is veranderd.

Om maar een voorbeeld te geven: in februari 2009 zegt hij nog dat hij, puur door zijn vliegangst, niet naar een professionele loopbaan in Hollywood of de Verenigde Staten verlangt. Vandaag is Schoenaerts een overzeese pendelaar. Alleen al de afgelopen twee jaar verbleef hij meer in andere oorden van de wereld dan in ons land. Om te draaien. Of om films waaraan hij meewerkte, wereldwijd te promoten. Toch, verduidelijkt hij, is hij, ondanks deze ingrijpende, professionele veranderingen, grotendeels dezelfde gebleven.

'Om drie uur aan het Steen, bij het beeld van Lange Wapper', luidt zijn laatste mail. En daar sta ik dan. In de regen. In de wind. Aan de Schelde. Te wachten. Te turen naar de mensen die voorbijwandelen. Naar de boten die voorbijvaren. Naar het toeristische bordje aan de ingang van het Steen dat zegt dat het oude vruchtbaarheidssymbool dat boven de toegangspoort van het Steen hing, in de loop van de 17de eeuw door de Jezuïeten werd verminkt.

Ik check mijn mail: 'Sorry, minivertraging, ben er zo'. Wachten is veel minder erg als je weet dat het niet op Godot is. Ik denk aan de Ierse schrijver Samuel Beckett: Julien Schoenaerts, Matthias vader, zette ooit een meesterlijke, onvergetelijke Vladimir neer.

Even later zit zijn zoon tegenover me. De gelijkenissen zijn treffend. Een van de verschillen vast ook: "Excuseer me als ik mijn Nederlands met Engels doorspek. Ik vind mijn woorden almaar makkelijker in het Engels dan in mijn moedertaal."

Bent u blij om weer eens in België te zijn?

"Ik ben altijd blij om weer in België zijn. Maar die blijheid is al een poos niet eenduidig. De dood kent geen erbarmen.

"Mijn zus is op haar 59ste aan kanker gestorven. Mijn grootvader aan mijn moeders kant is overleden. Mijn moeder is ernstig ziek en ik ben zelf, door een voedselallergie op set, op intensieve zorgen beland. De eindigheid was en is plots alomtegenwoordig. Die confrontatie dwingt tot reflectie. Wat is leven en liefde? Wat is vriendschap? Wat is loyaliteit? Wat is eerlijkheid?"

De filmwereld, met name de internationale top waarin u ook die afgelopen jaren hebt verkeerd, heeft juist de reputatie om al die waarden en begrippen die u noemt, niet zo nauw te nemen.

"Als je met eindigheid wordt geconfronteerd, als de dood, die zo abstract is, plots zo concreet wordt, ga je de wereld om je heen vanzelf filteren. Zo werkt het bij mij toch. Ik zeg niet dat het vanzelf gaat. Filteren is een mentaliteit, een manier van leven die vertrekt vanuit een verlangen naar rechtschapenheid. Ook rechtschapenheid ten opzichte van jezelf.

"In de periodes waarin ik me niet in scripts verdiep, probeer ik te lezen. Ik vind het belangrijk om grote denkers tot me te nemen, zelfs al vat ik ze maar gedeeltelijk. Hoe vaker je ze leest, hoe meer je eruit distilleert. Ik heb hun formulering van gedachten, visies en gevoelens nodig, omdat ze me handgrepen voor mijn bestaan aanreiken. Het leven bevat gebeurtenissen die je overrompelen. Zoals de dood van dierbaren. Alleen door hun dood, dankzij lezen, luisteren en kijken, zin te geven, kun je weer in harmonie komen.

"Mijn vader heeft de apologie van Socrates gespeeld. Je moet die verdedigingsrede, die Plato voor Socrates optekende, eens lezen. De verzorging voor en van de ziel staat daarin centraal. Volgens Socrates is het ergste wat een mens kan doen, de grootste zelfverloochening waaraan hij zich bezondigt, niet te leven volgens wat zijn ziel hem ingeeft. De ziel is veel belangrijker dan, bijvoorbeeld, succes, of roem, of materieel gewin."

En die ziel is er altijd? Die hoeft u maar te roepen, en hij staat daar?

"Hij komt niet als je er niet de tijd, de concentratie en de aandacht voor neemt. Daarom is het belangrijk om regelmatig nulpunten in te lassen. Voor mij houdt dat in: nu en dan eens een langere periode niet draaien, of tussendoor genieten van dat wat 'een banaal leven' wordt genoemd, maar dat helemaal niet banaal is. Naar de kruidenier gaan. Uitslapen. Luieren.

"Mijn vrienden van vroeger, mijn Antwerpse maten, zijn nog zo'n nulpunt. Ze zijn niet fake, ze zijn zo rechttoe rechtaan als je je maar kunt voorstellen. En ik voetbal. Het is in Amerika gelukkig niet overal American football wat de klok slaat. In Manhattan heb je voetbalpleintjes waar vooral Chinese mannen een balletje komen trappen. Ik haak gewoon in. We praten niet. Maar we verstaan elkaar. Ik vind dat zalig. Het brengt mijn gemoed tot rust.

"Maar aandacht vergt ook dat je goed luistert en niet laf bent. Iedereen kent dat wel: die stem vanbinnen die wéét dat je niet goed bezig bent. En toch doe je voort. Omdat voortdoen nu eenmaal makkelijker is dan het roer om te gooien. Het is makkelijker om een gewoontedier te worden.

"Heb je Rocky III, uit 1982, ooit gezien? Sylvester Stallone speelt een bokser op rust, een ex-wereldkampioen die met het geld dat hij in de ring heeft verdiend, zijn eigen horecazaak heeft opgezet. Op een dag hoort hij dat een nieuw zwaargewichttalent in een interview heeft laten uitschijnen dat het zijn wens is om met Rocky te boksen. Eerst zegt Rocky nee. Maar het idee om toch nog eens opnieuw in de ring te staan, begint op hem in te werken. 'Doe het niet', zegt zijn coach van weleer, zijn trouwe en loyale coach die altijd in hem geloofde, die zei dus nu: 'Niet doen, not with this guy, he's gonna kill you'. Rocky wil het niet geloven. Hij zegt: 'Waarom zou ik, als ik weer begin te trainen, niet tegen hem kunnen boksen, ik, ex-wereldkampioen voor wie iedereen bang was?'

"'You wanna know why', vraagt zijn coach. 'Because you got civilized.' "Die scène is me altijd bijgebleven. Keep on moving. Word niet te beschaafd. Laat je niet in slaap sussen. Ik vind dat Rocky hier op zijn manier hetzelfde zegt als Socrates."

Toch kan het niet anders of roem, en de kritiek die daarmee gepaard gaat, verandert de mens.

"Ik wil alle media- en persaandacht niet ontkennen. Ik wil niet zeggen dat ik, nu ik meer geld verdien, mijn oude, krakkemikkige auto niet voor een nieuw sportexemplaar heb geruild. Het zou vals zijn als ik zou doen of alles wat ik nu meemaak, me niet beïnvloedt. Er is veel aandacht van vrouwen, ook dat. En ik ben niet ongevoelig voor vrouwelijk schoon. Maar ik hoef je niet te vertellen dat bepaalde schoonheden na tien minuten het effect van een slaappil hebben. Want natuurlijk kom ik mensen tegen die me op hysterische wijze proberen duidelijk te maken dat ik hen nodig heb. Die aan me willen kleven. Ik kan de vampiers snel van de vlinders onderscheiden. En verder ben ik 'mieux seul que mal accompagné'.

"Ik dweil ook geen glitter-en-glamourevenementen af. Ik voel me in dat soort situaties gewoon niet thuis. Maar ik ben niet op mijn hoede. Ik heb er de pest aan om op mijn hoede te zijn. Als ik dan toch ergens ben, wil ik er helemaal zijn. I'm all over the place, take it or leave it."

Voor uw rol van veeboer in 'Rundskop' was u aangekomen. Voor 'A bigger Splash' lijkt u het omgekeerde te hebben gedaan: zo strak en gespierd mogelijk voor de dag komen.

"Ik ben altijd een sportman geweest. Als ik twee dagen niet sport, word ik ondraaglijk. Ik boks. Ik doe aan krachttraining. En ik ben een acteur die zijn lichaam inzet als zijn instrument. Het lichaam is een tool om een karakter tot leven te brengen. Hoe zal mijn personage bewegen? Wat is zijn ritme? Welke stem hoort erbij?

"Als ik een karakter probeer vorm te geven, zoek ik ook altijd naar zijn inherente ambiguïteit. In Rundskop heeft Jacky Vanmarsenille - ik dus - een enorm karkas, een piepklein hartje. Dat is geen toeval. Dat is het resultaat van een zoektocht, en van mijn geloof dat iedereen zijn eigen tegenpool is. Paul, in A Bigger Splash, heeft een zachte, delicate stem, die nergens stoort maar die kabbelt, zoals het water van de Mediterannée. Maar binnenin is hij een storm aan tegengestelde gevoelens."

U bent een bokser. Vrienden van u zeggen dat u, hoewel u een sterke rechtse en een zware linkse hoek hebt, zeer goedhartig bent. Is dat een van uw eigen ambiguïteiten?

"Dat zou goed kunnen.

"Ik probeer ook dansend in het leven te staan. Dansend, zoals Mohammed Ali danste. Met een geest die altijd beweegt, met een opmerkingsvermogen dat nooit stil staat, een hoofd dat immer alert blijft.

"Ik gebruik het woord kunstenaar niet graag, omdat het zo gezwollen klinkt, maar een stilstaande geest is het touw waarmee de kunstenaar zichzelf ophangt."

Is dat een van de redenen waarom u uw zinnen op het buitenland hebt gezet en uit Vlaanderen bent weg gegaan? Omdat het leven hier te gezapig dreigde te worden?

"Ik heb op elf verschillende scholen gezeten. Niet omdat ik dat zo graag wilde, maar vaak omdat ik er buitengezet werd. Ik heb nooit op een vaste plek gewoond. Mijn ouders verhuisden veel, ook toen ze gescheiden waren. Mijn kindertijd heb ik gedeeltelijk bij mijn grootouders in Brussel doorgebracht.

"Ik denk dat ik door zo'n nomadisch bestaan het ook vandaag niet moeilijk heb om los te laten. Ik voel me vrij snel ergens thuis, en dat is een grote troef. Heimwee ervaar ik niet, nog niet misschien, dat weet ik niet. Soms denk ik: het lijkt erop dat mijn hele leven een voorbereiding was op datgene wat ik nu beleef.

"Er is voor mij helemaal niets verkeerd met België. Ik kom hier graag, zeker naar Antwerpen, waar mijn moeder woont, en mijn vaders geest in de straten hangt. Maar België is voor mij te snel te vertrouwd. Iemand als ik voelt zich er snel als een vis in een bokaal. Het heeft met dat gewoontedier te maken, die lethargie die ik niet wil toestaan. Er liggen zo veel nieuwe ontmoetingen met nieuwe cineasten en acteurs voor me in het verschiet; ik zal altijd blijven leren, blijven bewegen, always. Keep your head moving."

Dit najaar werkt u met een ouwe bekende. U speelt in 'The Faithful', de nieuwe film van Michaël Roskam.

"Ja, en ik zal dit jaar ook nog met een andere bekende samenwerken, Thomas Vinterberg, met wie ik al Far from the Madding Crowd maakte. Ik beschouw Vinterberg, net als Michaël, als een vriend. Vinterberg zal dit najaar Kursk draaien, het verhaal van de gezonken Russische onderzeeër, waarin ik de kapitein zal spelen. Daar kijk ik enorm naar uit."

Kan een regisseur u optillen? Het beste uit u halen, meer uit u halen dan u dacht dat u in u had?

"Twee keer heb ik heel duidelijk dat bevrijdende gevoel ervaren. Dat gevoel van: hier ben ik waar ik nog niet was geweest. Met Michaël Roskam in Rundskop. En met regisseur Jacques Audiard in De rouille et d'os, waarin ik samen met Marion Cotillard speel. Audiard ziet als geen ander wanneer een acteur naar binnen kruipt, wanneer hij zijn energie, om welke reden dan ook, niet helemaal durft vrij te geven. Hij weet ook hoe hij dat vat dan moet openkrijgen. Als je die vaardigheden bezit, krijg je elektriciteit.

"Een acteur is nooit alleen. Als hij succes heeft, is dat via de regisseur. Het belang van een goede regisseur, van een leider, kan dus echt niet worden overschat. Een goede regisseur maakt het mogelijk dat je je op de set overgeeft. Hij geeft je vertrouwen. Hij vertrouwt ook op de onzekerheid; op 'het-nog-niet-weten-hoe-de-scène-eruit-zal-zien'. Daar houd ik van: van regisseurs die ook willen dat de scène zich pas op het moment van het spelen zelf aan je openbaart.

"Er zijn regisseurs die op voorhand een helder idee hebben van hoe ze een scène willen. Ik kan dat, spelen in functie van hun verwachtingen. Maar ik geef de voorkeur aan acteren op het scherp van de snee. Ik speel dan beter, geef vanzelf die extra mile."

In 'Rundskop' spreekt u Sint-Truidens. In 'De rouille et d'os' Frans. In 'A Bigger Splash' is Engels uw voertaal. Het gaat u prima af.

"Ik spreek liever Frans, Engels of dialect dan weerberichten-Nederlands, om het cru te zeggen. Ik kan dat niet, in het Algemeen Nederlands spelen, het komt niet des mensens op me over, het is voor mij een kunstmatig idioom."

'Ik spreek liever dialect', zegt de zoon van de vader die het mooiste Nederlands van Vlaanderen sprak...

"Ja, maar ik zeg dit met betrekking tot film. Voor theater geldt dat minder, omdat film zich in het algemeen sterker tot de realiteit verhoudt. Daarom houd ik meer van dialect in al zijn vormen dan van het zielloze distillaat dat we in Nederlandstalige fictie zo vaak te horen krijgen.

"In den beginne was er het woord en het woord was bij God en het woord was God. Of het nu een gedachte is, of een uitdrukking, woorden hebben scheppingskracht, en dus beschikken ze over magische kwaliteiten. Dat wist mijn vader als geen ander, hij benaderde de taal vol toewijding."

In Vlaanderen ging nog geen andere acteur u voor. Begrijpt u dat uw Hollywood-carrière, en het feit dat u met de wereldtop werkt, jaloezie wekt?

"Goh, is dat wel zo?

"Ik denk niet dat men jaloers is op mij, als persoon. Maar dat men jaloers kan worden op mijn parcours: natuurlijk begrijp ik dat. Ik zou dat ook zijn.

"Ik ben de eerste. Er zullen er anderen volgen. Er is binnen het filmlandschap veel gebeurd de afgelopen decennia. Europa en Amerika zijn meer naar elkaar toegegroeid, werken vaker met elkaar, vermengen dieper, op alle niveaus van de sector, en goed en slecht. Ik pluk de vruchten van dat scharniermoment. En ik pluk uiteraard de vruchten van Rundskop, dat voor de Oscar werd genomineerd, en voor meerdere mensen het begin van grote veranderingen betekende.

"Rundskop was op geen enkel front een evidente film. Zes jaar heeft Michaël eraan gewerkt en het heeft niet veel gescheeld of de film was er nooit gekomen. Hij had alles tegen: een onderwerp over de landbouwsector, over veeboeren in Limburg dan ook nog, een donker scenario waarvan niemand opgewekt wordt, acteerwerk van onbekende acteurs, een beginnend regisseur... Er was geen producent die in die prent een winstverhaal zag.

"Maar de tocht van zes jaar, en de organische groei die daaruit volgde, werd dus een zegen van lange duur. Zal ik opnieuw de ziel, dat innerlijke kompas, erbij halen? Ik denk dat Michaël altijd naar zichzelf is blijven luisteren, zijn innerlijke overtuiging altijd met aandacht heeft verzorgd; hoe moeilijk dat soms ook moet geweest zijn, en ondanks die tegenstroom."

In ons interview van zeven jaar geleden benadrukt u dat aandacht voor u liefde is, of omgekeerd, dat liefde overeenstemt met aandacht en toewijding.

"Ik denk dat ik almaar beter weet wat liefde is. Of nee, ik denk dat ik me almaar bewuster word van wat géén liefde is.

"Jacques Brel zingt 'ne me quitte pas'. Hij doet dat prachtig. Maar hij is ook de enige van wie ik zo'n zin zonder weerstand accepteer. Want in die 'ne me quitte pas' zit bezitterigheid en afhankelijkheid, en die twee hebben met liefde niets te maken. Liefde wordt zo vaak fout begrepen. Jaloezie is een begrijpelijk primitief gevoel waar op zich niets mis mee is. Maar alsjeblieft, zeg me niet dat ze deel uitmaakt van liefde, want dan doe je de liefde onrecht aan."

Hoe ziet uw ideale liefde eruit?

"Los van het feit dat body, mind en soul van mijn partner me moeten boeien, stel ik me een liefdesrelatie voor als die zeldzame plek waar je jezelf kunt zijn. En waar eerlijkheid regeert. Eerlijk kunnen zijn tegenover en met elkaar. Je donkere kamers durven te delen, dat vind ik het bewijs van ultieme intimiteit.

"Er is op dit moment een vrouw die mijn hart beroert, jazeker. Meer wil ik daarover niet zeggen; niet of ze in België dan wel in de Verenigde Staten of ergens anders woont.

"We nemen de tijd, dat wil ik wel kwijt. Ik wil dat we samen de schoonheid van geduld ervaren. Ik wil haar niet al naar me toe trekken. Dat zou geen liefde zijn, maar egoïsme.

"Natuurlijk is er in de eerste fase een sterke lichamelijke aantrekkingskracht. Maar seks ligt binnen ieders handbereik en is tegenwoordig zelfs maar een swipe van eenieder verwijderd. Veel wezenlijker is de vraag of je elkaar, los van dat seksuele aspect, weet te boeien en te verleiden. Of je in die andere, zelfs aan spiritualiteit rakende gebieden tot intimiteit komt. Dat bedoel ik met de schoonheid van geduld.

"Hoe communiceer je met elkaar als je lichamelijkheid uitstelt? Hoe praat je met elkaar als je de fysieke contacten naar het achterplan verschuift. Kom je dan tot een spirituele intimiteit? Kun je op den duur concluderen: wat een mooie ontmoeting is dit!? Want wat is ontmoeten anders dan ont-moeten. Niet meer moeten."

Wat zijn uw donkere kamers?

"Die houd ik voor mezelf. Als ik ze zelf al ken. Ook voor zichzelf blijft de mens een raadsel."

Andere vraag, met dezelfde inslag: wat is uw grootste angst dan?

"Dezelfde als die van Hugo Claus.

"Claus zou op het einde van zijn leven hebben gezegd: 'Ik heb het allemaal niet kunnen doen'.

"Te weinig tijd hebben om te doen wat ik wil doen, dat is mijn grootste angst. En misschien ben ik ergens toch ook bang van mezelf. Het kan misschien raar klinken, maar hoe dankbaar ik ook ben met alle professionele geschenken die me toevallen, in a weird sense I don't care that much. Ik vind het misschien allemaal net niet belangrijk genoeg, snap je. Tegelijkertijd denk ik dat ik, juist door deze houding, doe wat ik doe.

"In het leven is de mens meestal zijn grootste eigen tegenstander."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234