Maandag 16/05/2022

'Misschien maakt de natuur ons iets duidelijk'

'Probeer als natuurliefhebber maar eens een mooi plekje te bewaren. Zodra je er je mond over opendoet, wordt het platgelopen'

Jim Lynch

Hoogtij

Oorspronkelijke titel: The Highest Tide

Vertaald door Peter Abelsen

Contact, Amsterdam, 271 p., 17,90 euro.

Jim Lynch, Amerikaans journalist, schrijft ontroerende roman over de natuur en kinderlijke onschuld

Wanneer je Hoogtij van Jim Lynch uit hebt, blijf je met één gevoel achter: wat zit ik hier verdomd in België te doen, waar je al blij mag zijn als je op een ochtendlijke schelpenzoektocht een gebroken messenheft en een belabberde mossel hebt gevonden. 'Het enige wat wij hier nog van de natuur te zien krijgen, is een hond en een kat en een boom in een perkje.'

Marnix Verplancke

'V an aan mijn schrijftafel kijk ik over de Stille Oceaan", vertelt Jim Lynch. "'s Nachts ga ik weleens op wandel langs de kustlijn, met een mijnwerkershelm met ingebouwde lamp op het hoofd. Dan moet ik me even flink houden, want het aantal dieren ligt er dan zeker vijf keer zo hoog als overdag, en ze zien er in het donker ook nog eens vijf maal zo eng uit. Er komen dan hele meutes krabben het strand opgekropen. Je hoort geluiden die je niet kent en voor je het weet struikel je misschien wel over de rottende resten van een diepzeevis." Tijdens zo'n nachtelijke wandeling kwam Lynch, een gevierd journalist, op het idee dat de Puget Sound, de baai in de noordwestelijke staat Washington waaraan hij woont, een prachtig decor zou zijn voor een roman. Het enige wat hij moest doen, was wat hij zag in woorden omzetten. "Ik had er geen hoogdravende romantische taal voor nodig, zo besefte ik al gauw", legt hij uit, "maar wel accuratesse en een journalistieke instelling. Het verhaal van mijn hoofdpersoon Miles mocht dan al ongelooflijk zijn, als ik het in een realistisch decor kon plaatsen kwam het wel goed." En dat deed het inderdaad, want Hoogtij is een prachtige roman geworden: spits, humoristisch, ontroerend en met een ijzersterke plot.

Hoofdpersoon in Hoogtij is Miles O'Malley, een 13-jarige jongen die aan de Sound woont en wegens slapeloosheid 's nachts lange wandelingen maakt langs het strand en de boeken van Rachel Carson verslindt. Hij is een kenner van het zeeleven, een kleine selfmade bioloog die tegen zijn vriendje Kenny Brooks grappige verhalen vertelt over zeepokken met een piemel van veertig centimeter en heremietkreeftjes met zuignappen op hun kont. Een keertje toont hij hem ook wat een zeekomkommer doet bij stress: hij braakt zijn ingewanden uit over Kenny's gezicht. Miles en Kenny vormen een prachtig duo. De eerste is heimelijk verliefd op de vijf jaar oudere manisch-depressieve Angie en zorgt dat de bejaarde Florence - in de baai sinds 1938 - niet door de sociale dienst in een instelling wordt geparkeerd. Brooks daarentegen speelt luchtgitaar, heeft een "likmereetlok" die de hele tijd voor zijn ogen valt en weet hoe hij met weinig moeite toch wat geld kan vangen: door bij bejaarden dakgoten schoon te maken bijvoorbeeld. Je pakt een ladder, kruipt in de goot, gaat een namiddagje sigaretten zitten roken en komt daarna doodleuk weer naar beneden. Zo'n ouwe rukker durft toch zijn eigen dak niet op om te controleren of er wel degelijk iets is uitgevoerd. Maar werken doet Brooks slechts wanneer hij geen geld meer heeft. Het liefst van al zit hij te fantaseren, niet over zeesterren of enge garnalen, zoals Miles, maar wel over borsten en de befaamde g-plek.

Het leven van Miles verandert drastisch wanneer hij op een nacht een gigantische octopus vindt op het strand. De pers komt erop af, hij wordt kort geïnterviewd en zegt: "Misschien probeert de natuur ons iets duidelijk te maken." Het is komkommertijd, dus het stuk krijgt veel ruimte en omdat mensen wel iets mysterieus willen tijdens de zomervakantie, suggereert de journaliste dat Miles iets bijzonders bedoelde met die uitspraak. Wanneer Miles niet veel later een reusachtige dooie dweilvis op het strand vindt, is het hek helemaal van de dam. De pers strijkt breeduit neer en Brooks stelt voor tien dollar per interview te vragen, vijf voor Miles en vijf voor hem, want hij is tenslotte zijn manager. Miles beantwoordt netjes alle vragen en verklaart dat de natuur wellicht wil zeggen dat we beter moeten oppassen. De dag nadien kopt een krant: 'Het strand spreekt tot Miles O'Malley'. Binnen de kortste keren krijgt de jongen daardoor niet alleen een stel rare religieuze kwieten achter zijn vodden die in hem de messias menen te zien, hij haalt zelfs een hele wetenschappelijke expeditie naar de Sound, en dat terwijl hij in feite niets wil veranderen. Het enige wat hij echt vurig wenst, is dat alles blijft zoals het is, of nee, dat het weer wordt zoals vroeger, toen zijn moeder en vader nog samen waren.

Miles is ongetwijfeld een van de verleidelijkste en grappigste figuren uit de wereldliteratuur en, zo beaamt Lynch, daar zit zijn jeugdigheid voor veel tussen. Dertien jaar is immers een aanstekelijke leeftijd: "Het is de leeftijd waarop je je van de grotemensenwereld bewust wordt, terwijl die wereld je nog als een kind beschouwt. Je krijgt dus dingen te zien en te horen waarvan ze denken dat je ze toch nog niet begrijpt en die ze anders voor je verborgen zouden houden. Dat biedt enorme mogelijkheden voor een schrijver. Van een jongen van die leeftijd gaat ook een enorme onschuld uit. Sarcasme en cynisme kent hij nog niet. Voor hem is de wereld nog nieuw en onbezoedeld. Hij wijst hem nog niet koel van de hand."

@BB vraag/ITV:En dat roept nostalgie op bij de lezers.

"We hebben inderdaad allemaal wel ooit het gevoel gehad dat we de wereld opeens doorhadden. Alles was toen volstrekt duidelijk. We wisten wat mensen denken en doen en alles leek op zijn plaats te vallen. Het is een glorieus moment, dat niet veel later overgaat in desinteresse of wanhoop, maar het is precies dat moment dat ik probeerde te vatten."

@BB vraag/ITV:Het aanstekelijke aan Miles is dat hij ziet wat anderen niet zien. Denkt u dat kinderen of tieners anders naar de wereld kijken dan volwassenen?

"Zeker. Sommige kinderen van vijf weten bijvoorbeeld veel meer over dinosauriërs dan hun ouders. Ze kennen de Latijnse namen van die beesten, delen ze in categorieën in en gaan duidelijk op in de kennis die ze erover bezitten. Volwassenen lijken alleen informatie te verzamelen en te verwerken omdat ze die nodig hebben voor iets anders. Ik heb een dochter van dertien, heel oplettend zoals alle enige kinderen en zij heeft me immens geholpen bij het boek. De manier waarop zij de wereld zag en beschreef, was heel nieuw voor me. Ik laat Miles op een gegeven moment zeggen dat volwassenen meer geïnteresseerd zijn in wat je zult worden dan in wat je bent. Dat is iets wat ik van mijn dochter heb geleerd. Ouders lijken vooral te wachten tot hun kinderen opgegroeid zijn, terwijl ze op iedere leeftijd zo veel te bieden hebben. Zij zien gewoon zo veel meer dan wij."

@BB vraag/ITV:Zij zien hoe mooi de natuur is, waardoor ze er ook bezorgd om zijn, neem ik aan.

"Precies. Tegenwoordig zijn we zo vervreemd van de natuur dat we er ook geen zorg meer voor kunnen dragen. Het enige wat we nog te zien krijgen, is een hond en een kat en een boom in een perkje. Richard Louv schreef er een interessant boek over: Last Child in the Woods, Saving Our Children from Nature-Deficit Disorder. Hij zegt dat de kinderen van vandaag helemaal geen last hebben van ouders die te weinig tijd vrijmaken voor hen, zoals steeds maar wordt beweerd, maar wel dat ze vervreemd zijn van de natuur en zich daardoor slecht in hun vel voelen. Als volwassene merk je ook dat hoe meer je je concentreert op de natuur, hoe fascinerender ze wordt. Voor mij is Miles dus een reis terug naar het verleden, naar een periode toen kinderen veel meer alleen door de natuur konden zwerven. Hun moeder en vader legden hen niet aan de leiband uit vrees dat er iets zou gebeuren. Uit een recente studie is gebleken dat kinderen van tien dertig jaar geleden tien keer verder van hun huis rondzwierven dan vandaag. En toch zijn ze zich bewust van de noodzaak van natuurbescherming en milieumaatregelen, ook al krimpt het aantal kinderen dat werkelijk ervaring heeft met de natuur zienderogen. De natuur was vroeger een levensstijl. Nu is het alleen nog een politieke slogan. Misschien zou mijn roman in die zin politiek genoemd kunnen worden: dat ik oproep om uit je doppen te beginnen kijken en weer in contact te komen met de natuur. Het is een bescheiden boodschap, maar ik ben dan ook geen activist. Ik ben te lang als journalist actief geweest om me nog echt achter een partij of actiegroep te kunnen scharen. Een recensent beschreef mijn roman als een verdoken waarschuwing tegen klimaatverandering, wat ik heel grappig vond aangezien ik geen moment aan klimaatverandering heb gedacht tijdens het schrijven.

@BB vraag/ITV:We zouden uw roman dan net zogoed als een waarschuwing voor de media kunnen zien. Zij maken van Miles' verhaal iets heel anders dan het in feite is: een messianistische zienershistorie.

"Inderdaad, ook dat is niet als een kritiek bedoeld. Ik wou gewoon een waarheidsgetrouw beeld geven van hoe de Amerikaanse media met Miles zouden omspringen. Dat Miles bijvoorbeeld pas door zijn ouders wordt opgemerkt als een uitzonderlijke jongen nadat hij op de tv is geweest, kan grappig overkomen, maar dat is toch wat vaak gebeurt: volwassenen zijn zo met zichzelf en hun wereld bezig dat ze amper tijd vinden om naar hun kroost te kijken. Maar er is ook nog het andere type ouders, die de gaven van hun kinderen wel degelijk opmerken, meer zelfs, ze zijn erdoor geobsedeerd en zijn dan weer niet in staat hun fouten te zien. Alleen de bejaarde Florence, die voor de rest toch niets anders te doen heeft, schenkt aandacht aan de jongen. Ik vond de relatie tussen de jongen en de bejaarde vrouw trouwens heel belangrijk. Zelf had ik een heel goeie relatie met mijn grootmoeder en ik kan je verzekeren dat echte genegenheid nogal eens een generatie overslaat."

@BB vraag/ITV:Het boek is ook heel grappig. Wat er allemaal gebeurt wanneer Brooks en zijn vrienden naar een sekslijn bellen, is gewoon grandioos.

"Dat is gebaseerd op iets wat ik zelf heb meegemaakt. Ik heb een tijdje in Alaska gewoond, op seksueel gebied pure armoede. In de VS wordt de aanstaande bruidegom tijdens zijn vrijgezellenavond nogal eens op een stripper getrakteerd. In Alaska komt telefoonseks er het dichtste bij in de buurt. Ze bellen dan zo'n dame op en sluiten de telefoon aan op de speakers van het lokale café, zodat iedereen haar kan horen. Ik vond dat ik Miles een maatje moest geven, en dat werd Kenny Brooks, die als jongen veel herkenbaarder is dan Miles, dus niet de namen van alle zeepokken uit zijn hoofd op kan dreunen maar in seks en rock is geïnteresseerd. De botsing tussen de twee bood me een enorme kans om humoristisch uit de hoek te komen. Humor maakt een boek immers sympathiek en aannemelijk. Ik wou van Miles geen ongeloofwaardige wijsneus maken, maar wel een echte jongen van dertien, met zijn fouten, verkeerde redeneringen en naïviteit. En uit zijn grappige blunders leert hij veel, onder andere dat het tijd is om zijn kindertijd achter zich te laten. Hoogtij wordt weleens een coming of age novel genoemd, maar ook dat had ik niet in gedachten toen ik het boek schreef. Ik dacht niet aan volwassen worden, en misschien net daardoor gaat het boek er nog uitdrukkelijker over."

@BB vraag/ITV:Inderdaad, hij wil helemaal niet veranderen, hij wil zijn wereld juist houden zoals die is, maar hoe harder hij dat probeert, hoe meer hij verandert.

"Weet je nog hoe een zomervakantie aanvoelde toen je dertien was? Je wou niet dat er ooit een eind aan kwam, want dan moest je terug naar school. Wij hadden indertijd drie maanden vakantie. Dat was een zee van tijd, oneindig leek dat wel. Dat is zo anders wanneer je volwassen bent: een paar reisjes, het wordt kouder en het is weer voorbij voor een jaar. En je blijft alleen achter met het gevoel dat je de vakantie gewoon hebt gemist. Maar je zou het natuurlijk ook als een metafoor kunnen zien voor de tragedie van het leven zelf: hoe meer je wilt bewaren, hoe minder je daarin slaagt. Probeer als natuurliefhebber maar eens een mooi plekje te bewaren. Zodra je er je mond over opendoet wordt het platgelopen."

@BB vraag/ITV:Rachel Carson komt nogal prominent voor in het boek. Wij kennen haar voornamelijk van Silent Spring, haar waarschuwing tegen het gebruik van DDT, maar ze blijkt wel meer noten op haar zang te hebben gehad.

"Eigenlijk kende ik haar ook alleen maar van dat boek, tot ik ontdekte dat ze heel mooi over het oceaanleven had geschreven. De strijd tegen pesticiden beschouwde ze als haar burgerplicht. Oceanografie was in feite haar vak en haar grote liefde, en dat merk je. Ze schrijft bijzonder krachtig en poëtisch over de zee, waardoor haar boeken als edelstenen lijken in de kleurloze massa boeken over het mariene leven. Wat ze een halve eeuw geleden deed, was de oceaan begrijpelijk maken voor de mensheid. Ze toonde de verbondenheid van het leven aan en schreef net zo goed over het afkoelen van de aarde en het ontstaan van leven in de oceanen als over het solitaire bestaan van de heremietkreeft. Ze schreef boeken die stuk voor stuk bestsellers werden, en dat in een tijd toen het populaire wetenschapsboek nog moesten worden uitgevonden. Haar laatste boek was A Sense of Wonder, waarin ze ouders wou aanzetten hun kinderen de schoonheid van het leven te laten ontdekken. Volgens haar had de aarde slechts een kans op voortbestaan wanneer we er het wonderbaarlijke van konden inzien. Iets wat tijdens de kindertijd bijgebracht was zou immers op volwassen leeftijd ook nog invloed hebben, dacht ze, en ik hoop echt dat ze gelijk heeft."

> Mark Twain: Tom Sawyer en Huckleberry Finn, twee basiswerken uit de Amerikaanse literatuur die de avontuurlijke kindertijd bezingen.

> Richard Louv: Last Child in the Woods, Saving Our Children from Nature-Deficit Disorder.

> Rachel Carson: A Sense of Wonder.

> Jerzy Kosinski: Being there.

Hoogtij is een ode aan de jeugdige onschuld, een rake beschrijving van wat het betekent op te moeten groeien en een feest voor wie van knappe natuurbeschrijvingen houdt. Jim Lynch weet als geen ander de lezer bij de strot te grijpen met zijn eerlijkheid, spontaniteit en ontwapenende humor, waardoor zijn roman een pretentieloos en vooral heel mooi boek is geworden.

'De natuur was vroeger een levensstijl. Nu is het alleen nog een politieke slogan'

Jim Lynch

(°1961, Seattle, Washington)

> Ging na zijn studie Engels aan het werk als journalist en won meerdere prijzen met zijn artikelen.

> Schreef korte verhalen voor diverse literaire bladen.

> Woont al acht jaar in de Pugent Sound, de baai in het noordoosten van de VS waar zijn roman speelt.

> Had tijdens het schrijven van zijn boek enorm veel aan zijn 13-jarige dochter die hem introduceerde in het leven en de gedachtewereld van een tiener.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234