Woensdag 01/12/2021

Misschien leven we wel echt in de Matrix

Wat als de realiteit die wij dagelijks beleven eigenlijk een uitgekiende simulatie is? Het is een theorie die door Tesla-topman Elon Musk wordt aangewakkerd, en waarnaar nu ook wetenschappelijk onderzoek wordt gevoerd. Hoe kunnen we de werkelijkheid van de schijnwereld onderscheiden?

Wanneer u dit artikel leest, bent u er hoogstwaarschijnlijk van overtuigd dat de krant of tablet in uw handen en de koffie waarvan u slurpt échte onderdelen van de échte wereld zijn, en dat u leeft in de enige echte realiteit. Maar kunt u daar wel zeker van zijn? Elon Musk, de techwizard achter Tesla, denkt van niet. "De kans dat we in een gegronde realiteit leven, is een op een paar miljard", vertelde hij eerder dit jaar op de Recode Code Conference.

Sinds Musk, die ons niet alleen in zelfrijdende elektrische wagens wil krijgen, maar ook Mars wil koloniseren, die visie met de wereld deelde, heeft ze stevig wat weerklank gekregen. Meer zelfs: The New Yorker berichtte eerder deze week over twee technologiemiljonairs die wetenschappers in het geheim laten onderzoeken of we in een simulatie leven, en of er een methode is om uit die simulatie te breken.

De theorie zelf is veel ouder dan dat. Filosofen discussiëren al millennia over de vraag of we wel zeker kunnen zijn van de werkelijkheid. De meest tot de verbeelding sprekende invulling van de theorie komt uit 1999: toen ging Hollywood aan de slag met het idee dat we in een gesimuleerde werkelijkheid leven. Andy en Larry Wachowski maakten The Matrix, een sciencefiction-blockbuster waarin Neo, een computerhacker die verdacht veel op Keanu Reeves lijkt, leert dat hij al zijn hele leven in de 'Matrix' leeft, een alternatieve realiteit die door superintelligente (en kwaadwillige) robots gecreëerd is en gecontroleerd wordt. (Dat is de korte premisse - de volledige plot laat zich nauwelijks in twee zinnen samenvatten).

The Matrix zal vooral herinnerd worden om legendarische actiescènes zoals de bullet dodge, en minder om een wetenschappelijk gegrond uitgangspunt: de film is een amalgaam van verschillende inspiratiebronnen, van Plato's allegorie van de grot over filosofische theorieën van Jean Baudrillard tot fantasieverhalen als Alice in Wonderland, overgoten met een sausje van cyberpunk. Maar dat neemt niet weg dat het idee van een gesimuleerde realiteit plots bevattelijk werd voor een miljoenenpubliek. "Wat is echt?" vraagt een personage zich op een bepaald moment af. "Hoe definieer je echt?"

Het lijkt een simpele vraag, maar ze is moeilijk te beantwoorden. Sommigen, onder wie Elon Musk, denken zelfs dat ze niet te beantwoorden is. En dus acht de Tesla-CEO het een stuk waarschijnlijker dat we in een gesimuleerde wereld leven.

Blijft de vraag: waarom zou die optie plausibeler zijn? Musk zelf vertrekt graag van het voorbeeld van hoe snel we steeds meer gesofisticeerde videospelletjes ontwikkelen. "Veertig jaar geleden hadden we Pong: twee rechthoeken en een puntje. Nu, veertig jaar later, hebben we fotorealistische 3D-simulaties waarbij miljoenen mensen tegelijk spelen, en het wordt elk jaar beter. Binnenkort hebben we ook virtual reality en augmented reality. Als je uitgaat van eender welke vorm van vooruitgang, dan zullen games niet meer te onderscheiden zijn van de werkelijkheid."

En aangezien er maar één werkelijkheid is, is de kans klein dat we daarin leven. "We bevinden ons duidelijk in een evolutie waarin games weldra niet van de werkelijkheid te onderscheiden zullen zijn, en die games worden op een console of een computer gespeeld, en waarschijnlijk zijn er miljoenen van die consoles of computers", besluit de ondernemer uit Silicon Valley, "Daaruit volgt dat de kans dat we in de gegronde werkelijkheid leven slechts een op miljarden is."

Een brug te ver

Musk gaat uit van de 'simulatiehypothese' die wetenschappers en filosofen eerder ontwikkelden. Die ziet drie mogelijkheden. Free your mind en volgt u even mee: ofwel ontwikkelt de mensheid in de toekomst de mogelijkheid om een gesimuleerde werkelijkheid te creëren, maar kiest ze ervoor het niet te doen; ofwel kiest ze ervoor om het wel te doen, en leven wij vrijwel zeker in een werkelijkheid die in de toekomst gesimuleerd is; ofwel vergaat de mensheid voor ze die capaciteit ontwikkelt.

De eerste optie is volgens velen de minst waarschijnlijke: de mensheid heeft de neiging om van al haar mogelijkheden gebruik te maken. Aangezien we vandaag al volop van het internet en de sociale media gebruikmaken om naast ons echte leven ook een virtueel leven te leiden, lijkt het waarschijnlijk dat we ons niet laten tegenhouden wanneer er nieuwe technologieën zijn die nog veel verder gaan.

Dus, zo luidt de theorie van Musk en zijn gelijkgezinden: ofwel is de mensheid geen lange toekomst meer beschoren, ofwel wordt er in de toekomst volop gesimuleerd en zijn wij daar het product van. "Als er in de toekomst meer digitale mensen in een gesimuleerde omgeving leven dan vandaag, hoe kunnen we dan zeggen dat we er al geen deel van uitmaken?" vraagt Nasa-wetenschapper Rich Terrile zich af in The Guardian. "Om het onomwonden te stellen: dat we niet in een simulatie leven, is een extreem onwaarschijnlijke mogelijkheid."

Niet iedereen is het daarmee eens. Wetenschappers van MIT en Harvard zijn sceptisch: de mogelijkheid dat onze realiteit een simulatie is, is er zeker, maar om er maar meteen van uit te gaan, zoals Musk doet, is voor velen een brug te ver. Ook voor Gustaaf Cornelis, wetenschapsfilosoof aan de VUB en Universiteit Antwerpen. "Dit lijkt mij compleet speculatief. In principe is het mogelijk, en het levert leuke vraagstellingen op. Maar omdat het niet te bewijzen is, zal elk redelijk mens zeggen: dit leven is geen droom, dit is niet de gedachtewereld van iemand anders."

Van het argument dat het vanzelfsprekend is dat we in de echte wereld leven, moeten Musk en Terrile niets weten. Die laatste vergelijkt het met de ontdekking van Copernicus, die bewees dat niet de aarde, maar de zon het middelpunt van ons zonnestelsel is. Wat tot dan vanzelfsprekend leek, bleek dat plots niet te zijn. "Zodra je een simpele aanname laat varen, wordt de rest veel simpeler te begrijpen", stelt Terrile.

Niet te bewijzen

Die stelling is te simpel, vindt Cornelis dan weer. "De switch van de aarde en de zon als centrum van het zonnestelsel werd al sinds de oudheid als plausibel beschouwd. Het was gewoon een kwestie van het te bewijzen."

En daarin ligt het probleem met de simulatie-hypothese. Musk en de zijnen geloven dan wel dat de mensheid in de (relatief nabije) toekomst simulaties van de werkelijkheid ontwikkelt, en dat wel op zo'n schaal dat we zelf vrijwel zeker in zo'n simulatie leven, maar: we kunnen het niet vaststellen, laat staan dat we het kunnen bewijzen.

Even teruggrijpen naar The Matrix: daarin vergelijkt het personage Morpheus de Matrix op een bepaald moment met een droom die reëel aanvoelt. "Wat als je niet uit die droom kunt ontwaken? Hoe zie je dan het verschil tussen de droomwereld en de echte wereld?" Het is een simpele vraag, maar er bestaat geen antwoord op. In de film wel: Neo kan kiezen tussen twee pilletjes, waarvan een hem met de waarheid confronteert en het ander hem laat voortleven in de schijnwereld. Maar waarom zou wat hij dan als 'de waarheid' ziet niet evengoed een schijnwereld kunnen zijn?

Cybercriminaliteit

'De werkelijkheid' is, met andere woorden, niet wetenschappelijk vast te stellen; ze is niet wetenschappelijk van een simulatie te onderscheiden. "Je kunt het niet bewijzen", stelt ook Cornelis. "Omdat je niet uit het systeem kunt treden, en je dus beperkt wordt door de regels en grenzen van dat systeem. Vergelijk het met het universum: we kunnen niet bewijzen dat er iets buiten het universum is, omdat we niet uit het universum kunnen. Maar je kunt er natuurlijk wel over fantaseren." Anders gezegd: als onze wetenschappelijke regels ook tot de gesimuleerde wereld behoren, voldoen ze niet om het bestaan van een 'echte' realiteit aan te tonen.

Dat maakt het onderzoek naar een methode om uit die simulatie te breken, meteen ook vrij theoretisch. "Er zijn domeinen die veel meer onderzoek verdienen", vindt Cornelis. "Denk maar aan cybercriminaliteit en internetbeveiliging. Misschien komt er uit het onderzoek naar de simulatiehypothese zijdelings nog wel een bevinding die nuttig blijkt voor andere domeinen. Maar bewijzen dat we al dan niet in een simulatie leven, lijkt me onmogelijk."

Of de krant en tablet waarin/waarop u dit leest en de koffie die u drinkt producten van de echte wereld zijn, of elementen in een simulatie, is dus nauwelijks te achterhalen. Als de pilletjes uit The Matrix al zouden bestaan, dan nog kunnen we niet weten welk van de twee ons de werkelijkheid laat zien. Om er nog een citaat uit de film bij te halen: "Niemand kan je vertellen wat de Matrix is. Je moet het zelf zien." Als dat ooit mogelijk blijkt.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234