Maandag 05/12/2022

Misschien hebben we een grote ramp nodig

Voorheen vond ze de opwarming van de aarde zo deprimerend dat ze geen kinderen wou en de ogen sloot, in de hoop dat politiek, bedrijven en ngo's het zouden oplossen. Na vijf jaar werk aan haar klimaatboek heeft Naomi Klein (44) een zoontje en besluit ze: 'Enkel een massale tegenbeweging kan de boel nog keren. De eerste successen zijn er. De opwarming is een unieke katalysator om onze levens op alle vlakken te verbeteren.'

Zondag staat in New York 'de grootste klimaatprotestmars ooit' gepland. Twee dagen later roept Ban Ki-moon wereldleiders samen over de opwarming van de aarde, dat uiterst vermoeiende agendapuntje. Internationaal bestsellerauteur Naomi Klein, wereldberoemd sinds No Logo, 'de bijbel van de andersglobalisten', zal present zijn. Want het huis staat in brand, de wereld zoals we haar kennen wordt weggeveegd en hoewel de wetenschap, het IMF, het Internationaal Energieagentschap en de VN dat expliciet melden, poken we toch nog het vuur op.

"Wat is er mis met ons?", vraagt Klein. Als eerste geeft ze toe: "Ook ik ontkende de klimaatverandering lange tijd. Ik wist wel dat er iets aan de hand was. Maar ik hield het op een afstand en zei tegen mezelf dat de wetenschap te complex was en dat de milieubewegingen het aan het oplossen waren."

Erbij stilstaan was te overweldigend. Te frustrerend. Al helemaal omdat politiek, wetenschap, industrie en ngo's blijkbaar toch niet verhinderen dat we binnen drie jaar onherroepelijk vastzitten in een op hol slaand klimaat. Waarom zou je dan nog protesteren of een boek over die kwestie lezen?

In No Time - Verander nu, voor het klimaat alles verandert biedt Klein echter medicijnen tegen dat defaitisme. Zoals in haar grote bestsellers No Logo en The Shock Doctrine opent ze de ogen met gedegen onderzoek, genadeloze analyses en onthullende verhalen, waarbij ze even kritisch is voor rechts als voor links.

Cruciaal tegen defaitisme is volgens Klein het besef dat de klimaatcrisis aanpakken andere wanverhoudingen kan rechttrekken en winst kan betekenen op het vlak van onder andere democratie, gezondheid, armoedebestrijding en werkzekerheid. "Deze crisis is de ultieme crisis, maar ook een kans om niet gewoon te overleven maar onze levens te verbeteren", luidt het. Want de opwarming van de aarde, zo benadrukt ze, is ook maar een gevolg van een bewuste keuze waar die andere problemen aan vasthangen. En een keuze die dus ook in omgekeerde richting kan.

Zopas nog, in de jaren 70 en 80, was milieu een topprioriteit en werden talloze regels ingevoerd. Eind jaren 80 is die evolutie vanuit Washington echter geblokkeerd om plaats te ruimen voor de vrijemarkteconomie. Landen startten in 1988 enerzijds klimaatonderhandelingen en anderzijds vrijhandselsoverleg. "De vrije markt won, waardoor wat nodig is om het klimaat te redden volgens de Wereldhandelsorganisatie vaak illegaal is."

Zo komt het dat hernieuwbare alternatieven in het voordeel van de lokale markt het vaak moeten afleggen tegen de WTO-regels die dat verbieden. En zo is de fossiele brandstofindustrie in de voorbije decennia de rijkste van allemaal geworden. En ook wel dankzij die 460 miljard euro subsidies per jaar en de kans onze lucht als gratis dumpingsite te gebruiken. Klein ziet een rechtstreeks verband tussen wat door de opwarming naar de knoppen gaat en de bonussen van Big Oil.

Ondertussen explodeerden de uitstoot en het aantal natuurrampen. Klein: "Voor de elite die onze economie en politiek in een houdgreep heeft, is het een ongemakkelijke waarheid dat we moeten stoppen met de expansie, terwijl ons economisch model dat net oplegt. Slechts één van die twee wetmatigheden kun je veranderen. En het zijn niet de wetten van de fysica."

Een karig leven dan maar? Toch niet. De auteur, die ooit de vraag kreeg wat ze het beste vindt aan het kapitalisme en prompt 'de schoenen' antwoordde, rekent voor dat er meer dan genoeg centen en technologie voorhanden zijn om ervoor te zorgen dat goed leven kan samengaan met deze bol stabiliseren. De basis daarvan is een economisch recept dat niet een ongebreidelde winst verplicht maar dat de limieten van de planeet mee in rekening brengt.

Daarvoor moeten we volgens Klein wel eerst komaf maken met nepoplossingen die ervoor zorgen dat de klimaatcrisis muurvast lijkt te zitten en die zo het defaitisme nog aanwakkeren. Hier is Klein bikkelhard voor wat ze 'Big Green' noemt, het kransje steenrijke groene messiassen en de ngo's die uit hun hand eten en die de vervuilendste industrieën bevoordelen. De groene beloftes die Richard Branson (zie kader) en Bill Gates doen, blijken vaak cynische pr die brandstofverslindende en klimaatschadelijke 'hoofdactiviteiten' goedpraat. Milieuorganisaties die door hen zijn gesponsord proberen maatregelen door te duwen die zo vriendelijk mogelijk zijn voor de industrie, zoals de handel in emissierechten. Die zorgen er zelfs voor dat producenten meer broeikasgassen gaan uitstoten om meer geld binnen te rijven via die markt.

Klein: "Sommigen maken zo miljarden winst door te profiteren van de afbraak van de planeet, het bewijs dat het probleem aan 'de markten' overlaten geen goed idee is. Grote milieuorganisaties zoals het Environmental Defend Fund hebben die aanpak gestimuleerd. Het effect is dat veel burgers niet meer deelnemen aan het klimaatdebat omdat ze onterecht denken dat Big Green de klimaatcrisis aanpakt."

Herverdelen

Wat kan dan wel een verschil maken? Kleins antwoorden, gebaseerd op tientallen rapporten en best practices, bevatten heel wat recepten die vandaag taboe zijn: op wereldschaal fossiele brandstoffen limiteren, geld ophalen met taksen op financiële transacties en CO2-uitstoot, donaties aan de politiek door de industrie verbieden, privatiseringen ongedaan maken, langetermijnplanning met vastomlijnde (milieu)doelen, de handelsregels herschrijven, landen echte uitstootlimieten opleggen, meer vanuit lokaal niveau de energieplanning uitwerken, de vervuilers doen betalen en met dat geld fors investeren in een niet-vernielende economie. Klein: "Het betekent een herverdeling waardoor meer mensen beter kunnen leven, maar dan binnen de limieten van deze planeet."

Onder andere Denemarken en Duitsland tonen de weg. Het Duitse 'feed-in tarief' geeft wie hernieuwbare energie wil opwekken de kans dat eenvoudig, winstgevend en op een stabiele manier te doen. Je krijgt voorrang op het net en een gegarandeerde prijs. Het heeft van kleine spelers zoals gemeenten en coöperatieves energieleveranciers gemaakt. Ze maken winst die lokaal geherinvesteerd wordt en zo zijn er al 400.000 jobs bijgekomen. Door die aanpak, die vloekt in de kerk van het gedereguleerde kapitalisme, heeft de Duitse groene omschakeling alle expansieverwachtingen overtroffen. In Denemarken zorgde een gelijkaardige strategie ervoor dat al 40 procent van de elektriciteitsproductie hernieuwbaar is. Niet de grote monopolies maar kleine spelers leveren, binnen een sterk nationaal plan, de beste groene resultaten.

Het is allemaal zo zwaar vloeken in de neoliberale kerk dat enkel een sociale massabeweging ervoor kan zorgen dat zo'n recept ingang vindt op de schaal die nodig is, stelt Klein. Zeker als je weet dat sommige van de meest winstgevende bedrijven op de planeet verplicht zullen worden de voor 10.000 miljard dollar aan fossiele brandstof die onder de grond moeten blijven daar ook te laten.

Antigif

De auteur laat zien dat zo'n tegenbeweging al aan de gang is, 'Blokkadië' gedoopt (zie kader). Misschien is dat wel het beste antigif tegen klimaatmoeheid. Zelfs Amerikaanse Republikeinen antwoorden vandaag positief op de vraag of de brandstofindustrie moet betalen voor de vervuiling die ze aanricht. "Mensen willen wél een inspanning doen, maar enkel wanneer de grootste vervuilers de grootste lasten dragen", klinkt het. En in de frontlinie, op de talloze plekken waar Big Oil steeds zwaardere risico's neemt, gaan burgers frontaal in tegen de industrie. Vaak is het een combinatie van directe actie en juridische strijd door bonte coalities. In januari dit jaar wonnen inwoners van Alaska zo een rechtszaak tegen Shell, dat op de Noordpool wilde gaan boren maar die plannen moest opbergen. In Nebraska verzetten boeren zich drie jaar tegen de Keystone XL-pijplijn, een project dat in 2013 met 40.000 mensen de grootste klimaatprotestactie ooit op de been bracht, en blokkeerden de aanlegplaats met een door wind en zon aangedreven 'energieboerderij' waar ze centen aan verdienen. "Ook steden slagen er steeds meer in zich aan de wurggreep van de brandstofelite te onttrekken", ziet Klein. Ze stelt dat de klimaatcrisis zo ook een oppepper kan geven aan de democratie.

Ondertussen lopen processen die doen denken aan die tegen Big Tobacco en knabbelt ook de 'divestment'-beweging aan Big Oil. Het gaat om publieke organisaties, universiteiten, steden, religieuze instellingen en pensioenfondsen die allemaal besluiten hun geld uit de brandstofindustrie weg te halen. Bedoeling is de reputatie van Big Oil omlaag te halen. Deligitimatie, net zoals dat met tabak is gebeurd. Een indicatie dat het ook in de cijfers iets oplevert, ziet de auteur in de kwartaalcijfers die Shell in januari bekendmaakte. In plaats van de 5,6 miljard dollar in hetzelfde kwartaal vorig jaar, de grootste bedrijfsinkomst ter wereld, was er nu sprake van 2,9 miljard, ofwel een daling met liefst 48 procent.

Maar hoewel haar zeer lijvige onderzoek Klein de hoop gaf alsnog moeder te worden, geeft ze toe dat ze elke dag twijfelt aan wat nog mogelijk is. Niets garandeert dat het de goede kant uitgaat. Misschien is daarvoor een grote ramp nodig. De geschiedenis toont dat mensen de wereld ooit al hebben veranderd vanuit een nijpende crisis. De New Deal, de anti-apartheidsbeweging en de afschaffing van de slavernij zijn belangrijke voorbeelden van revolutie of overheidsingrepen waarbij nieuwe visies ingevoerd zijn, zelfs al kostte dat een elite heel wat centen, zoals bij de afschaffing van de slavernij. Klein: "Als het de heersende ideeën zijn die ons ervan weerhouden onszelf te redden, dan blijken we in staat die ideeën te veranderen. En zo zien we bijvoorbeeld in dat wij zoveel meer zijn dan enkel consumenten op de markt. We verlangen meer en in dat verlangen hebben we verrassend meer medestanders dan we ons hadden kunnen voorstellen."

thischangeseverything.org

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234