Donderdag 29/07/2021

'Misschien hadden we dit kunnen voorkomen'

Het is een penibele vraag, en ze gaat de slachtoffers niet terugbrengen, maar ze moet gesteld: hebben de Belgische veiligheidsdiensten gefaald? Hadden de speurders beter moeten luisteren naar buitenlandse collega's? Hoe dan ook lopen ze een inhaalrace tegenover de buurlanden, door een gebrek aan mensen en centen.

"De Belgen gedragen zich als kleine kinderen en zijn veel te incompetent om met terreurdreiging om te gaan." In Washington zijn ze gefrustreerd en boos over het amateurisme van onze speurders. "It's really shitty tradecraft", zegt een intelligence officer op de site van The Daily Beast. Naast de Amerikanen deden ook de Franse, Nederlandse en Britse speurders de Belgen al af als minderwaardige collega's. Gisternamiddag bereikte de buitenlandse kritiek een nieuw hoogtepunt.

De Turken vroegen zich af of hoe het kon dat de Belgen een waarschuwing over een van de zelfmoordterroristen in de wind sloegen. Hoe konden ze dat negeren? En klopt het dat de Israeli's de Belgen alarmeerden voor een aanslag op Zaventem, maar dat ook zij niet serieus werden genomen?

Kort samengevat: hebben al die buitenlandse terreurexperten een punt? Of komt het hen goed uit om op ons neer te kijken? Alsof de duivel ermee gemoeid was, zouden de parlementsleden dinsdag - exact op het moment van de aanslagen - achter gesloten deuren een ontluisterend rapport bespreken over antiterreurorgaan OCAD. Die vergadering ging niet door, maar de conclusies raakten bekend.

Kruispunt van alle informatie: OCAD

OCAD (Orgaan voor de coördinatie en de analyse van de dreiging) is het meest bekend, omwille van zijn analyses van het algemene dreigingsniveau. Daarnaast gaat het ook na in welke mate individuen een bedreiging vormen of mensen, zoals politici, gevaar lopen. Dit specifieke rapport nam die laatste taak van het antiterreurorgaan onder de loep, en gaf OCAD een dikke onvoldoende. Het ging om concrete analyses van teruggekeerde Syrië-strijders en jihadisten van 2012 tot eind vorig jaar.

"Het orgaan beschikt niet over een degelijke methodologie", zegt een ingewijde. "De schaarse richtlijnen waarover OCAD wel beschikt, treedt het constant met de voeten." OCAD wordt door de Staatsveiligheid, de Militaire Inlichtingendiensten, de lokale en de federale politie gevoed met informatie. Daar loopt het al fout. Soms wordt het overstelpt met ongefilterde informatie, waaruit het moeilijk wijs kan raken, soms komt er veel te weinig informatie binnen. "Het is een oud zeer dat de verschillende diensten elkaar wantrouwen", zegt oppositielid Stefaan Van Hecke (Groen). "Ze moeten meer leren samenwerken."

Sinds de komst van de nieuwe baas van OCAD, Paul Van Tigchelt, werkt het orgaan aan een nieuwe methodologie, al is die nog niet door de regering goedgekeurd. De Antwerpenaar, die tien jaar geleden aan de wieg stond van deze dienst, zou het OCAD ook een nieuwe schwung hebben gegeven.

Alle informatie over de Belgische Syrië-strijders zou zo snel mogelijk in één dynamische databank moeten komen. Zou, want die databank had in januari online moeten gaan, maar dat is verschoven naar april. In die databank zal het OCAD elke Syrië-strijder een dreigingsniveau kunnen geven. Het is de bedoeling dat die 'elektronische fichebak' voortdurend wordt aangevuld. Nu is het probleem dat de lokale politie een pv opstelt over een Syrië-strijder, maar dat dit zelden tot bij een naburige gemeente geraakt. Als een potentiële terrorist twee straten verder springt, kan hij van de radar verdwijnen.

Het verklaart wellicht mee waarom in Brussel, met zijn negentien gemeentes en zes politiezones, zo veel geradicaliseerde moslims hun gang konden gaan. De burgemeester en de lokale politie zouden deze databank moeten kunnen inkijken, maar dat botst voorlopig nog op een njet van de Privacycommissie. "Had die databank al gewerkt, dan hadden we dit misschien kunnen voorkomen", meent een expert. "Hier had het kabinet van binnenlandminister Jambon (N-VA) sneller moeten ageren." Op de prioriteitenlijst die OCAD na de huiszoeking in Vorst maakte, stonden drie van de daders van dinsdag. "We zaten ze dus echt wel dicht op de huid."

Leverancier op het terrein: politie

Twee weken geleden kwam er al een ander onderzoek aan het licht, dat het Comité P, de politiewaakhond, al kon doornemen. Dat bekeek hoeveel de politiediensten wisten over de vier daders van de aanslagen van Parijs: de broers Abdeslam, Abdelhamid Abaaoud en Bilal Hadfi. Zij waren goed gekend bij de federale gerechtelijke politie, maar weer zaten er kinken in de kabel bij het doorgeven van die informatie naar andere diensten.

Ook de informatiedatabanken van de politie zouden dus veel beter moeten werken. "Zo lag de Centrale Databank van de politie tussen juni 2014 en zomer 2015 door informaticaprobleem grotendeels plat", zegt een lid van Comité P. "Telkens komt het beeld bovendrijven dat er massaal veel info voorhanden is, maar dat ze er maar niet in slagen die te structureren en te verwerken." Wat de daders van Zaventem en Maalbeek betreft, had de Belgische politie ook aan Interpol gevraagd om Khalid el- Bakraoui en Najim Laachraoui te seinen.

Schakel met buitenland: Staatsveiligheid

Van de Staatsveiligheid is het bekend dat ze al jaren mensen en middelen mist, maar dat heeft de huidige regering al voor een stuk rechtgetrokken. Kreeg de Staatsveiligheid in 2002 maar 20 miljoen euro, dan was dat vorig jaar al opgetrokken tot 50 miljoen euro. De veiligheidsdienst spreekt ook tegen dat ze niet genoeg contacten heeft met het buitenland.

Vorig jaar werden er 16.000 documenten uitgewisseld met buitenlandse diensten. "Wij communiceren dus wel degelijk", luidt het. "Het is genoeg geweest met al die gratuite verwijten uit de buurlanden." Buitenlandminister Didier Reynders (MR) zei gisteren dat er al veel meer internationale links zijn, maar dat het nog allemaal beter kan. Na de aanslagen van Parijs ging er voor de eerste keer ook een Belgische verbindingsofficier naar de Franse tegenhanger, de DGSI.

Dit jaar zouden er 103 mensen moeten bijkomen bij de Staatsveiligheid, de vacatures gaan binnenkort de deur uit. Vorig jaar werden er al 50 nieuwe mensen aangeworven. De Staatsveiligheid spreekt ook tegen dat er nauwelijks mensen rondlopen die het Arabisch en de islam door en door kennen. Exacte aantallen wil ze echter niet geven. "Nochtans is het een publiek geheim dat op deze dienst allochtonen niet altijd welkom zijn", zegt een goedgeplaatste bron.

Oppositiepartij Groen roept op tot een onderzoek door Comité P en I naar de aanslagen in Zaventem en Maalbeek. "Zij moeten onderzoeken welke informatie ze hadden over de daders", zegt Van Hecke. "Welke namen waren er bekend? Welke links zijn er met de klassieke misdaad? Waren er waarschuwingen uit het buitenland? Het heeft geen zin nu weer tien maatregelen te nemen. Vandaag krijgen de diensten al hun informatie niet deftig in de computer. Zorg eerst dat die systemen naar behoren werken." PS en sp.a steunen die oproep, binnen de meerderheid zeggen ze dat de comités al voortdurend de feiten opvolgen.

De regering neemt haar diensten nu volledig in bescherming. Niet onlogisch; de speurders draaien nu overuren, en meer strategisch, hun eigen politiek overleven hangt er ook van af. "Kritiek geven is makkelijk, maar je moet eens in hun plaats staan", reageerde binnenlandminister Jan Jambon boos bij VTMNieuws op de vraag of de veiligheidsdiensten gefaald hebben. "Iedereen is altijd op zoek naar fouten, maar ik sta achter onze mensen." Recentelijk boekten de speurders ook nog stevige successen. Verviers werd opgerold, Abdeslam werd levend gevat. Jambon; "Onze mensen werken dag en nacht in moeilijke omstandigheden."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234