Woensdag 20/11/2019

'Misdaad is niet af te lezen uit grijze massa'

Het kwaad zit tastbaar in het brein. Iets met de doorbloeding van de thalamus. Nu hersenscans op het proces-De Gelder voorliggen is de vraag prangend: zeggen dat soort plaatjes iets over ons gedrag? 'Dit is absurd. Vergelijk een scan van u of mij met duizend anderen en je ziet ook afwijkingen', zegt psychiater Chris Baeken (UGent). Barbara Debusschere

Kijk. Zo zien abnormale hersenen eruit. De hersenscans die van Kim De Gelder zijn gemaakt en op zijn proces zijn voorgesteld betekenen een primeur voor ons land. In de VS en in Frankrijk (zie kader) kunnen dat soort beelden als bewijslast voor of tegen een misdadiger worden ingezet. In ons land zijn dit soort scans nog nooit ingezet op een moordproces, tot nu. De felgekleurde bonte verzameling vlekken staart ons aan en de uitleg die erbij hoort klinkt logisch. In vergelijking met de scans van 22 andere jongvolwassenen tussen 20 en 29 jaar vertoont het zij-aanzicht van De Gelders grijze massa een opmerkelijk donkerder vlek zowel in de regio van de cortex als van de thalamus. Bij dit soort scans betekent dat een minder goede doorbloeding van die gebieden.

"Het verschil valt op, dat zie je met het blote oog", zegt Koen Van Laere, expert nucleaire geneeskunde aan de KUL. Hij voerde de SPECT-scans uit. SPECT staat voor Single-Photon Emission Computed Tomography. Dat soort scans werkt met een licht radioactieve stof die je ingespoten krijgt en die zich verspreidt via het bloed naar de hersenen. Op de scanner krijg je dan een 3D-beeld van hoe de hersenen doorbloed zijn. Delen die goed doorbloed zijn, werken beter. Bij De Gelder blijken grote delen tot twintig procent minder doorbloed. "Dat zijn echt grote afwijkingen en de kans dat het toeval is, is kleiner dan één op de tienduizend", zegt Van Laere.

Wat die donkerte in de hersenen van De Gelder precies betekent is evenwel moeilijker te zeggen. Zijn ze de oorzaak van zijn misdaad? Of het gevolg van slapeloosheid, medicatie, lange opsluiting? Wat moeten we ermee? Van Laere wil het genuanceerd voorstellen. "Er is voldoende literatuur die aantoont dat slapeloosheid, medicatie en zelfs veinzen de intensiteit en plaats van afwijking niet kan beinvloeden. Deze scans ondersteunen als objectief aanvullend onderzoek wat de colleges van neuropsychiaters in het proces al aanvoerden, namelijk dat De Gelder een waarnemingsstoornis heeft, dat hij met andere woorden de wereld anders ziet dan wij. Het gebied dat slecht doorbloed is, staat in voor interpretatie van waarnemingen en deels ook voor het herkennen van gezichten en empathie. Daar zit bij hem duidelijk een probleem, maar ik benadruk dat een een-op-een relatie met symptomen zeker niet gemaakt kan worden op scans van individuele personen, het ondersteunt alleen een plausibele uitleg. Mochten zijn scans een even normaal beeld weergegeven hebben als die van de psychisch gezonde proefpersonen, dan was het oordeel van de psychiaters van de verdediging mogelijk minder sterk geworden", zegt Van Laere.

Toon me je brein

Maar uit de scan een psychiatrische diagnose afleiden, laat staan een zekere voorbestemdheid tot misdaad, kan volgens Van Laere absoluut niet. "De afwijking is duidelijk, maar de conclusies die je eraan kunt verbinden niet. Is dit de oorzaak van zijn gedrag of het gevolg ervan? Is hij psychotisch of schizofreen of niet? Dat kun je op basis van dit soort scans, die toch nogal grof zijn en meestal in de kliniek voor dementie-onderzoek diagnostiek worden gebruikt, niet zeggen. Ook iemand met een andere problematiek kan dezelfde soort scan opleveren", aldus Van Laere.

Ondertussen is echter wel minstens de indruk gewekt dat misdadig gedrag af te lezen is uit het brein, wat sommigen mogelijk doet hopen dat het ook te voorspellen is. In die zin lijkt het proces-De Gelder een advertentie voor boeken met titels als 'het misdadige brein'. Van Laere: "Dat is een stap te ver. Er is net een Amerikaans naslagwerk uit over forensische psychiatrie en beeldvorming en je ziet uit alle studies tot nu toe dat het onmogelijk is oorzakelijke verbanden te leggen tussen individuele scans en bijvoorbeeld agressie of impulsiviteit. Het zit allemaal te complex ineen. In het klinisch gebruik van hersenscans zijn enkel verbanden te leggen tussen bepaalde neuropsychologische afwijkingen en hersenactiviteit bij bijvoorbeeld bij dementie en parkinson. Daar zien we onder andere echt dat de aangetaste gebieden overeenkomen met de geheugen- en concentratieproblemen. Maar voor de meeste psychiatrische aandoeningen is er zo veel variatie in uiting van de ziektebeelden, dat oorzakelijke verbanden zeker niet te leggen zijn. Het zou mooi zijn als dat ooit zou kunnen en er samen met psychiaters naar een verklarend model voor afwijkingen kan gewerkt worden."

Mogelijkheid, geen zekerheid

Andere experts vinden dat geen mooi toekomstbeeld en waarschuwen voor neurobiologie in de rechtszaal. "Wie beweert dat je op basis van een hersenscan iets zinnigs kunt zeggen over de psychische staat van iemand dwaalt", zegt psychiater Chris Baeken van het departement Psychiatrie en Medische Psychologie aan de Universiteit Gent. "De verbanden gaan hoogstens over een waarschijnlijkheid, een mogelijkheid, nooit over een causaal verband. Het is waarschijnlijk dat iemand met deze of gene aandoening een afwijkend beeld in een scan geeft. Maar in het onderzoek blijkt sommige mensen die een afwijkende scan hebben die zo kunnen wijzen op een zware stoornis, helemaal niets mankeert en dat anderen met een serieuze psychiatrische aandoening een perfect 'gemiddelde' scan hebben", vervolgt Baeken.

In verband met de scans van De Gelder benadrukt Baeken dat "dit soort perfusiescans een vaag beeld geven en dat het slecht doorbloede gebied een heel grote variatie aan mentale functies omvat. "Bij wie lang slecht slaapt of medicatie slikt zal de scan ook zo afwijkend zijn. Bovendien heb je altijd een grote groep nodig om mee te vergelijken, van zeker vijftig à honderd mensen. De controlegroep van 22 bij De Gelder is veel te mager om conclusies uit te trekken. We zien dat zelfs wanneer je een scan van één persoon, u of ik, vergelijkt met liefst duizend andere, je nog allerlei afwijkingen ziet. De 'normale' hersenen bestaan niet. Vergelijk je niet met een erg grote groep dan weet je in feite niet wat je ziet want de variatie in de hersenen is enorm", zegt Baeken.

Hij doet onderzoek naar bepaalde psychische aandoeningen en de neerslag en weerslag op de hersenen. "Het onderzoek staat in de kinderschoenen. Met erg moderne apparatuur en grote controlegroepen van honderd mensen kunnen we inzichten krijgen in de relatie tussen de hersenen en sommige aandoeningen en bepaalde veranderingen en effecten in kaart brengen. Alleen bij wie een tumor of fysieke hersenschade heeft kunnen we oorzakelijke verbanden leggen met gedrag", zegt Baeken.

Beschamend

We moeten volgens hem ook goed beseffen dat we nog erg veel niet weten over de hersenen. "Een donkergekleurd gebiedje op één scan van één persoon zegt niets over zijn of haar gedrag. Daarom horen die scans niet thuis in een rechtszaal."

Dat vindt ook Jan Derksen, professor psychologie aan de VUB en gespecialiseerd in hersenonderzoek in de psychologie. "In feite is dit beschamend. De Belgische justitie en psychiatrie hollen hiermee de Amerikaanse achterna. Een specialist nucleaire geneeskunde kan dan wel afwijkingen op een plaatje zien, maar geen enkel wetenschappelijk onderbouwd onderzoek heeft zo'n plaatje al op een solide manier kunnen verbinden aan specifiek gedrag", zegt Derksen. Hij vindt de evolutie van hersenwetenschap in de rechtzaal gevaarlijk. "Op basis van niet-wetenschappelijke informatie gaan rechters beslissen of iemand naar het ziekenhuis dan wel naar de cel gaat. Bovendien versterkt dit de misvatting, de mythe, dat ons gedrag rechtstreeks voortvloeit uit onze hersenen."

Maar het omgekeerde is evenzeer waar. Derksen: "Bij Londense taxichauffeurs is vastgesteld dat een specifiek gebiedje overontwikkeld is omdat ze jarenlang straten hebben ingestudeerd. En tussen een afwijking op een scan en hoe een mens zich gedraagt gaapt een enorm gat waar de psychologie en de sociale invloeden spelen. Niemand slaagt erin het tussen een minder doorbloed gebiedje en het al dan niet stellen van een bepaalde daad hard te maken. Dat lukt nooit. Het is namelijk erg goed mogelijk dat iemand met hetzelfde hersenbeeld als De Gelder helemaal geen misdaden begaat. Maar als deze trend zich verder zet dan krijg je op den duur wel een eenrichtingsdenken waarbij bepaalde afwijkingen op een scan meteen zullen worden gezien als 'verdacht'. Daar houd ik mijn hart voor vast. De rechtszaal lijkt mij de laatste plek waar wetenschappelijke misverstanden zouden mogen floreren."

Zo ziet ook professor klinische psychologie en gediplomeerd biologe Ariane Bazan (ULB) het. "Ik zie op die scans ook een opmerkelijk slechte doorbloeding van de thalamus en de cortex. Dat ziet iedereen. Het hele punt is echter dat er geen enkel dwingend verband is met hoe iemand zich gedraagt. Onze biologie en psychologie zijn niet per se direct verbonden. Er is een wisselwerking tussen beiden maar die is zo ingewikkeld dat we er met een scan niet uit raken."

Bazan geeft het voorbeeld van verschillende onderzoeken bij mensen met een waterhoofd. Op basis van scans van die mensen, soms met enorm veel holtes gevuld met vloeistof, zou je zeggen: die persoon kan niet anders dan mentaal gehandicapt zijn. "In werkelijkheid bleek dat velen een behoorlijk IQ, een job en een gezin hadden. Het verband tussen wat in de hersenen aan de hand was en de concrete persoon was er niet. Men probeert momenteel op basis van hersenscans ook psychoses te voorspellen. Dat lukt niet. Omdat hersenen zo veranderlijk zijn en er een grote kloof is tussen hersenen en gedrag, is dat zeer vaak zo", zegt Bazan. "In die zin zijn hersenscans in de rechtszaal redelijk absurd. Onderzoek toont aan dat niet de bewuste beslissing leidt tot handelen, maar dat bewustwording pas na de beslissing komt: op den duur kun je zo iedereen overal van vrijpleiten. Meer in het algemeen krijg je dan een trend waarbij een scan van je hersenen dient om te oordelen of je wel normaal bent. Dat is niet alleen wetenschappelijk onjuist. Het is geweld."

Jongeman na langdurige coma

Gewone doorbloeding bij gezonde mens

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234