Zaterdag 28/11/2020

Minnaars en kinderen komen uit appels

Op kerst-, oudejaars- of nieuwjaarsdag moet men een appel zodanig van zijn schil ontdoen dat deze niet afbreekt en ze dan over de schouder achterover gooien. De vorm van de op de grond liggende schil wijst dan de initialen aan van de toekomstige minnaar. En een vrouw zou mooie kinderen krijgen als ze tijdens haar zwangerschap veel appels eet.

Tussen Kerstmis en Driekoningen werpen meisjes een schoen driemaal over een appelboom: als er dan een hond blaft, zal uit zijn richting de toekomstige echtgenoot komen opdagen. Of ze moeten op kerst- of nieuwjaarsdag aan de voordeur een appel eten. De eerste man die voorbijkomt geeft aanwjzingen over voornaam, beroep, stand, enz. van de toekomstige echtgenoot, of hij is die man zelf. Of een meisje kan op kerstdag een tak van een appelaar (of van een aalbessenstruik) knippen en in een vaas zetten. Als de tak op O.L.V.-Lichtmis (2 februari) bloeit, dan zal ze binnen het jaar getrouwd zijn.

Ook de pitten en zelfs de steeltjes van appels zouden zeer bruikbaar zijn om de amoureuze toekomst te voorspellen. Om de beginletter van de voornaam van uw toekomstige echtgenoot (of -note) te kennen, draait u aan de steel van de appel terwijl u het alfabet opzegt. Als het steeltje loslaat is de letter die u net hebt gezegd de beginletter van de voornaam. Of gooi een appelpit in de open haard. Als de pit openspringt zal uw partner u trouw blijven, blijft ze stil liggen en verbrandt ze langzaam, dan is dat niet het geval.

De appel kan niet alleen de liefde voorspellen, maar deze ook een handje helpen. Een jongen die een meisje wil verleiden schenkt haar een appel waarin hij een briefje heeft verstopt, waarin hij met bloed zijn naam en die van zijn geliefde heeft geschreven. Ook met een appel die een tijdlang werd bewaard onder de oksel of op de geslachtsorganen en goed doorzweet is, zou een jongen een meisje voor zich kunnen winnen. Van een meisje dat nog maagd is, zegt men in Duitsland dat 'ze de appelboom nog niet kent'.

De appel is niet alleen een liefdesboom, maar ook een vruchtbaarheidsboom. Zo zouden onvruchtbare vrouwen zich onder een appelboom moeten wentelen om kinderen te krijgen. In Montenegro kreeg de bruid vroeger van haar schoonmoeder een appel die ze op het dak van haar huis moest gooien; viel de appel goed, dan zouden er snel kinderen komen. Als men de nageboorte begraaft onder een appelboom krijgt men de volgende keer een jongetje; begraaft men ze onder een perelaar, dan wordt het een meisje. En geeft men aan een pasgeboren kind een appel, dan zou het later rode wangetjes krijgen of zou het vervolgens aan tafel fatsoenlijk eten en drinken. Ook wanneer men het eerste badwater van een jongetje onder een appelaar (en van een meisje onder een perelaar) giet, zou het kind later mooi blozende wangetjes krijgen.

Deze (en nog vele andere 'tips') zijn terug te vinden in het pas verschenen boek 'Compendium van rituele planten in Europa' van Marcel De Cleene en Marie-Claire Lejeune. Marcel De Cleene is doctor in de wetenschappen, groep plantkunde en is de wetenschapsvoorlichter van de Universiteit Gent. Marie-Claire Lejeune is licentiate in de plantkunde.

Het 'Compendium' geeft een gedetailleerd overzicht van de rol van planten in de mythologie en in religieuze en profane rituelen en daarvan afgeleide symboliek. Van een honderdtal planten die inheems of ingeburgerd zijn in Europa (zoals de eik, de linde, de plataan, het madeliefje of de roos) of die in Europa op de een of andere manier ritueel worden gebruikt (zoals mirre, wierook en rijst) geven de auteurs botanische basisinformatie (volksnaam, vindplaats en definitie van de plant) en beschrijven ze zeer uitgebreid de rol van die planten in rituelen, mythologie, symboliek, magie, volksgebruiken en -geloof, sprookjes, sagen en legenden en in de kunst. Vanwaar komt de traditie van het kerstfeest en de kerstboom? Waarom staan er op kerkhoven cipressen, taxussen, buxussen, rozen en chrysanten? Vanwaar komt de traditie van de meibomen en de geboortebomen en welke bomen worden daarvoor gebruikt? Wat is de betekenis van de kruidwis die in Limburg en de Oostkantons nog steeds wordt gewijd en welke planten zitten daarin? Hoe ontstond de traditie van de genees- en de fetisjbomen, die in Vlaanderen en Wallonië nog steeds worden bezocht? Waarom gooit men rijst of erwten over een huwend paar? En waarom hangt men rond Nieuwjaar een maretak boven de deur? Allemaal vragen waarop u in dit boek een antwoord vindt.

Tenslotte wordt voor elke plant aangegeven of en hoe hij werd en soms nog wordt gebruikt in de kruidengeneeskunde, cosmetica, landbouw en industrie en in de tuin en de keuken.

Kerstening. Opvallend inzake veel van die rituele en symbolische gebruiken, waarvan sommige tot heden zijn blijven bestaan, is dat ze vaak eeuwenoud zijn en teruggaan op gebruiken en mythes van onze Germaanse en Keltische voorvaderen of op die van de Grieken en Romeinen.

Om terug te keren naar ons voorbeeld van de appelaar zien we dat liefdes- en vruchtbaarheidssymboliek van de appel ook terug te vinden is in de Egyptische, Iers-Keltische, Germaanse, Griekse en Romeinse mythologie. Zo is de appel in de Griekse mythologie een attribuut van Afrodite/Venus, de godin der liefde, en van de Amores, de liefdesgodinnen die haar vergezelden. Afrodite kreeg de appel van Paris die door Zeus was aangewezen om in een ruzie tussen drie godinnen - Hera, Athena en Afrodite - te beslechten wie nu de mooiste was. Daarom wordt Afrodite vaak afgebeeld met een appel in de hand. Ook Freya, de Germaanse godin van de liefde en de vruchtbaarheid, een tegenhanger van Afrodite/Venus, wordt traditioneel afgebeeld met drie appels in de hand.

In de Iers-Keltische traditie is de appel de vrucht van de kennis, de magie en de openbaring, maar ook die van de eeuwige jeugd, de onsterfelijkheid dus. Hiervan zijn sporen terug te vinden in de Keltische legende van de Heilige Graal. De dodelijk gewonde koning Arthur wordt naar het Graal-eiland Avallon (letterlijk 'appelland') gebracht en blijft in leven. Midden op Avallon staat een appelboom als teken van de eeuwige jeugd. Een symboliek die ook in heel wat sagen en sprookjes terug is te vinden.

In de christelijke traditie is de appelboom natuurlijk het symbool van Adam en Eva. Nochtans, zo stellen De Cleene en Lejeune, kan de bijbelse boom van goed en kwaad onmogelijk een appelaar zijn geweest omdat die noch vroeger, noch nu in het Midden-Oosten groeide. In sommige joodse tradities werd het gehouden bij een wijnstok, een olijfboom of een tarweaar zo groot als een boom. De Grieken dachten aan een vijgenboom. Het zijn pas de Romeinse schrijvers die spreken van een appelboom.

De geschiedenis van de appelboom is er ook een voorbeeld van hoe de katholieke kerk veel rituelen en symbolen van de oude natuurgodsdiensten heeft overgenomen en ze een christelijk tintje heeft gegeven. Terwijl de appel oorspronkelijk een erotiek- en vruchtbaarheidssymbool was, wordt hij in de katholieke iconografie een symbool van de verlosser: een appel in de hand van Jezus of Maria wijst op verlossing van de erfzonde. Christus is dan de vrucht van het eeuwige leven, zijn moeder stelt het mensengeslacht voor.

Dat aspect - hoe de katholieke kerk de oude rituelen en gebruiken, die ze niet kon uitroeien, gewoon overnam en naar eigen hand zette - loopt als een rode draad door dit boek. Heilige bomen van Kelten en Germanen werden 'gekerstend' door er een kappelletje aan te hangen of een kerk te bouwen op de plaats van de omgehakte heilige boom. Het aantal bloemen dat aan Maria is gewijd, is nauwelijks te tellen. Zelfs katholieke feesten zoals Allerzielen, Kerstmis, Driekoningen enz. en de daarmee gepaard gaande rituelen en gebruiken, vallen samen met vroegere feesten van Grieken, Romeinen, Kelten en Germanen.

Ecologisch bewustzijn. Het kan allemaal nogal esotherisch en new-ageachtig lijken. Maar volgens De Cleene en Lejeune heeft de moderne mens "wellicht meer dan ooit behoefte aan diepere waarden om zijn leven zinvol te maken en bevredigend te kunnen invullen. Hoe rationeel hij zich tegenwoordig ook moet opstellen of denkt te zijn, mythes, riten en symbolen blijven deel uitmaken van zijn wereld. Onze samenleving staat bol van sacraal-rituele restanten: nudisme, romans, tekenverhalen, films, massamedia, ontspanningsleven, de cultus van het 'succes', van de 'heilige auto', van 'het geld', sportcompetities, de mythe van de wetenschap en techniek als 'boze god', de ecologische mythe, enzovoort. De moderne mens kan niet zonder mythen, maar hij is er zich niet altijd van bewust."

Bij de oude volkeren was dat volgens de auteurs anders. Zij zochten hun emotionele stabiliteit en hun gevoel voor bescherming in een diep respect voor de natuur en de goden die ermee waren verbonden. Zij hechtten veel belang aan mythologische verhalen en de ermee verbonden natuursymboliek. Hierdoor kregen ze ondanks hun angst en ellende toch de indruk meer zeggenschap te hebben over het 'onzeggelijke' of waren hun gevoelens alvast herkenbaar in een of ander verhaal of geloof. Psychiaters waren er toen nog niet. "Vaak heerst tegenwoordig de idee dat symbolen enkel bij die oude volkeren of bij de in onze tijd levende 'achterlijke' stammen behoren en dat ze helemaal geen belang meer hebben voor de moderne, rationele en gecompliceerde mens. Men ziet de vruchtbaarheidsriten van de neolithische mens slechts als archaïsch volksgeloof. Men leest soms wel de mythen van de Oude Grieken en de volksverhalen van Amerikaanse indianen, maar men ziet volstrekt geen verband meer tussen die verhalen en de eigen gedragingen en reacties tegenover de 'helden' of dramatische gebeurtenissen van onze tijd. Toch is er samenhang (...) Die grote universele mythen en riten dragen nog altijd een boodschap die actueel is voor de moderne, jachtige en zogenaamd 'rationele mens'. Ze brengen meer rust, stabiliteit en harmonie omdat ze de achterliggende en onveranderlijke waarden van de dagelijkse werkelijkheid doen inzien."

Bovendien, zo menen de auteurs, "is het wellicht goed om in een tijd van grootschalige milieuvervuiling even stil te staan bij het oeroude verbond van de mens met de natuur en het plantenrijk in het bijzonder en er de diepere symboliek van in te zien, in de hoop dat dit inzicht er enigszins toe kan bijdragen de verloren gegane harmonie met de natuur terug te vinden."

Monumentaal. Niet alles aan dit boek is perfect. Zo vind ik bijvoorbeeld dat de auteurs het zich wat te gemakkelijk hebben gemaakt bij de bespreking van het geneeskundig gebruik van planten, waardoor de informatie, zeker wat de hedendaagse toepassing betreft, vaak weinig nauwekeurig, onvolledig en soms zelfs misleidend is. Of had ik graag wat meer informatie gewild over het doorleven en soms zelfs herleven vandaag van bepaalde rituelen en gebruiken. Ik vind het ook spijtig dat de situering van de planten in de beeldende kunsten en de literatuur zo mager is uitgevallen. De literatuur stopt bij Gezelle en de beeldende kunsten en architectuur beperken zich grotendeels tot de religieus geïnspireerde Vlaamse Primitieven en de kerkarchitectuur. Dat na Shakespeare, en veel later ook nog na Gezelle, heel wat 'natuurpoëzie en -proza' is geschreven en dat de plantaardige symboliek tot op de dag van vandaag actueel is in de beeldende kunsten en de architectuur, is de auteurs blijkbaar volkomen ontgaan. Terwijl dat misschien wel bij uitstek de terreinen zijn waarop de door de auteurs zo gekoesterde mythen en riten en de harmonie met de natuur nog in stand worden gehouden.

Maar ondanks deze kritiek blijft dit een monumentaal werk dat uniek is in ons taalgebied. De Stichting Mens en Kultuur, die het als kleine uitgever heeft aangedurfd om zo'n boek uit te geven, verdient dan ook alle lof.

Marcel De Cleene & Marie-Claire Lejeune, 'Compendium Rituele Planten in Europa', Uitg. Stichting Mens en Kultuur, Gent, 1999, 3850 fr., ISBN 90-72931-80-7

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234