Zondag 05/02/2023

AchtergrondMestactieplan

Minister Demir na ‘verbijsterde’ reacties op mestbeleid: ‘De frieten zullen niet van ons bord verdwijnen’

Teler aardappelen
plantmachine

boer landbouwer landbouw teelt Beeld Tim Dirven
Teler aardappelenplantmachineboer landbouwer landbouw teeltBeeld Tim Dirven

Een voorstel van minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) om het mestbeleid aan te scherpen en de waterkwaliteit te verbeteren doet landbouworganisaties steigeren. Zijn landbouw en proper water onverzoenbaar?

Dieter De Cleene

“Dit plan geeft een duidelijke boodschap: er is voor land- en tuinbouw geen ruimte meer in Vlaanderen.” Landbouworganisaties reageren in een gezamenlijk statement ‘verbijsterd’ op de nieuwe maatregelen die Vlaams minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) voorstelt in het kader van een nieuw Mestactieplan (MAP 7) en waarover De Tijd dit weekend berichtte. Wat voorligt, zal het volgens de Boerenbond, het Algemeen Boerensyndicaat (ABS) en de Groene Kring voor landbouwers “onmogelijk maken om nog een rendabel inkomen te halen uit hun teelten”.

Het zevende mestactieplan moet de oppervlaktewaterkwaliteit verbeteren. In onze waterlopen zitten te veel uit mest afkomstige nitraten. Bij de recentste metingen door de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) overschreed het nitraatgehalte op 31 procent van de meetplaatsen de drempelwaarde van 50 milligram nitraat per liter. In West-Vlaanderen gaat het om normoverschrijdingen op ruim 50 procent van de meetpunten, in het IJzerbekken om 60 procent.

Te veel nitraten bedreigen volgens de VMM de drinkwaterproductie en zijn schadelijk voor het waterleven. De Europese Commissie wil dat waterlopen tegen 2027 in “goede toestand” verkeren. In haar laatste nitraatrapport wijst de commissie erop dat België, net als onder meer Nederland en Duitsland het verst verwijderd is van de doelstellingen en dringend extra maatregelen moet nemen.

Achtereenvolgende doelstellingen zijn niet gehaald. MAP 4 moest het aantal plaatsen met normoverschrijdingen reduceren tot 16 procent, tegen 2014. MAP 5 mikte op 5 procent, tegen 2018. “De cijfers zijn erg slecht, en in plaats van vooruit, gaan we achteruit”, zegt Katrien Smet, woordvoerster van de VMM. “We zijn allesbehalve op de goede weg.”

Veel tijd verloren

Hoe zijn we op dit punt aanbeland? “Er is veel tijd verloren”, zegt bodem- en bemestingsexpert Stefaan De Neve (Universiteit Gent). “De landbouwsector heeft het probleem lang niet onder ogen willen zien en zich tegen strengere regelgeving verzet. En met cd&v-ministers aan het roer lukte dat aardig.”

Sinds 2018 ligt het aantal normoverschrijdingen hoger dan voordien. Dat is deels een gevolg van de langdurige droogte, waardoor gewassen minder goed groeiden en er meer nitraat kon uitspoelen. “De klimaatverandering zal het er niet makkelijker op maken”, vreest De Neve.

Opmerkelijk: in de overtuiging dat de vervuiling van het oppervlaktewater vooral aan industrie en huishoudens te wijten is, ijverde de landbouwsector er rond de eeuwwisseling voor om het meetnet uit te breiden, van ongeveer 260 meetpunten tot 760. “Geen enkele Europese lidstaat meet zo gedetailleerd”, weet De Neve. “De sector heeft zich hiermee gigantisch in de voet geschoten.”

Het voorstel dat momenteel voorligt, en dat De Morgen kon inkijken, wil bij alle waterlopen een bufferstrook van 6 meter voorzien, tegenover 1 meter voordien. Die maatregel zou vooral boeren met kleine percelen zuur opbreken. “Dat impliceert een verlies van ruim 20.000 hectare grond”, zegt Bram Van Hecke (Groene Kring). “Terwijl voldoende grond vinden nu al een probleem is voor jonge boeren.”

Daarnaast is er sprake van aangescherpte bemestingsnormen, met minstens 15 procent en met 40 procent voor mais – aangezien maisteelt extra gevoelig is voor nitraatuitspoeling. “Dat betekent opbrengstverliezen en dus inkomensverlies”, zegt Van Hecke.

Hoe groot de impact daarvan zou zijn, zal van bedrijf tot bedrijf verschillen. De norm bepaalt hoeveel mest een landbouwer maximaal mag toedienen. Dat is soms meer dan het gewas nodig heeft. “Omdat ze hun mest kwijt moeten, bemesten sommige boeren meer dan nodig”, zegt De Neve. “Dan kun je afbouwen zonder opbrengstverlies. Maar bij sommige boeren zal het wél tot lagere opbrengsten leiden.”

Einde van de aardappel

Een van de meest in het oog springende maatregelen is om in gebieden met de slechtste waterkwaliteit de teelt van aardappelen en groenten die na 1 september worden geoogst te verbieden. “Dat betekent dat boeren die hun bedrijf op die teelten hebben gebaseerd de boeken mogen sluiten”, zegt Van Hecke. Christophe Vermeulen, de CEO van de federatie van de aardappelhandelaars en -verwerkers Belgapom, had het in De zevende dag over “het doodgraven van een enorm succesvolle industrie, inclusief de frietcultuur in ons land.”

Dat uitgerekend die gewassen worden geviseerd is niet onlogisch, want ze vragen veel bemesting en het zijn de teelten waarbij de Vlaamse Landmaatschappij (VLM) de meeste problemen vaststelt. “Op bodems die gevoelig zijn voor nitraatuitspoeling zullen we wellicht op een minder intensieve vorm van landbouw moeten overschakelen”, zegt woordvoerster Leen Van den Bergh.

“Het is niet de bedoeling dat aardappelen en frieten van ons bord verdwijnen”, klinkt het op het kabinet Demir. “Maar evenmin om een aanslag te blijven plegen op de waterkwaliteit. Wie kan aantonen dat hij het oppervlaktewater niet vervuilt, kan een vrijstelling krijgen van het verbod. Het is veel genuanceerder dan de critici laten uitschijnen.” Zo’n vrijstelling is volgens de landbouworganisaties in de praktijk echter moeilijk te krijgen.

In essentie is het probleem dat er in Vlaanderen meer stikstof binnenkomt dan er buitengaat. We importeren die stikstof onder de vorm van veevoeder en kunstmest. In een document dat ze eerder dit jaar voor de VLM opstelden, wijzen academici erop dat een reductie van de veestapel het probleem aan de bron aanpakt. Vlaanderen telt 1,3 miljoen runderen, 5,7 miljoen varkens en 45 miljoen kippen en die produceren een hoop mest. Die moeten boeren volgens steeds verder aangescherpte regels kwijt op het land of in (dure) mestverwerkingsinstallaties. “We krijgen een steeds complexere en moeilijker te handhaven regelgeving”, zegt bodem- en waterexpert Erik Smolders (KU Leuven). “Maar zolang je niet aan die veestapel raakt, zal er ten gronde niet veel veranderen.”

De VLM stelt in haar jongste Mestrapport vast dat het aantal inbreuken tegen de regelgeving te hoog blijft en dat overtredingen vaak economisch gemotiveerd zijn, om zo de hoge kosten voor verwerking te vermijden.

Begrip voor weerstand

De Neve erkent de nood aan drastische maatregelen. “Het laaghangend fruit is al geplukt”. Maar hij heeft ook begrip voor de weerstand bij landbouwers wie het water vaak al tot de lippen komt. “Boeren willen niet per se het water vervuilen”, zegt De Neve. “Maar de harde concurrentie op de wereldmarkt laat hen weinig manoeuvreerruimte. Als we willen dat boeren minder dieren houden, of extensiever groenten en aardappelen telen, moeten we bereid zijn hen meer te betalen om minder te produceren.”

Zuhal Demir wijst erop dat de landbouworganisaties om opmerkingen zijn gevraagd en dat verder overleg gepland is. “Natuurlijk is er nog ruimte voor land- en tuinbouw in Vlaanderen”, zegt Demir. “Maar dat zal dan wel anders moeten, en binnen de milieunormen. Ik sta open voor elke suggestie die goede resultaten garandeert.”

Scherpe politieke reacties

Naast de moeilijke dossiers over Ventilus en stikstof, krijgt de Vlaamse regering met het mestplan er nog een derde oorlogsfront bij dit najaar. Het voorstel van minister van Omgeving Zuhal Demir (N-VA) voor een nieuw mestactieplan werd meteen neergeschoten door cd&v en Open Vld, de coalitiepartners in de Vlaamse regering. Zeker bij cd&v, traditiegetrouw nauw verbonden met de landbouwsector via de Boerenbond, werkte het voorstel als een rode lap op een stier. “Dit voorstel is geen basis voor gesprek”, verwierp minister van Landbouw Jo Brouns (cd&v) het plan van zijn collega-minister. “Met dit voorstel gaat een groot deel van onze eigen Vlaamse voedselproductie op de schop. Voorzitter Sammy Mahdi vreest dat het voorstel zal resulteren in “de begrafenis van onze Belgische friet”. Maar ook de Open Vld was scherp. Vlaams volksvertegenwoordiger Gwendolyn Rutten (Open Vld) noemde het voorstel op Twitter “een provocatie”: “Los uit de heup, zonder overleg: de hele sector eraan. Dit kan anders.”

Volgens N-VA gaat het dan weer om een “georganiseerde aanval” en is de tekst bewust gelekt om het thema aan de kant te schuiven. “Na zes mestactieplannen is de situatie niet goed genoeg”, zegt Demir. “We helpen niemand vooruit door gewoon te zeggen waar je het niet eens mee bent. Tegen stikstof, tegen Ventilus, tegen proper water... van beleidsmakers verwachten mensen dat ze het overleg benutten in plaats van het te bombarderen.” Ze benadrukt dat de tekst nog maar “een aanzet” is die verder besproken moet worden, zowel met de landbouw- en natuurorganisaties als op politiek niveau.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234