Zaterdag 14/12/2019

Minaretten tussen bergen onzekerheid

Vier minaretten is genoeg, oordeelden de Zwitsers in een referendum. Ian Buruma verklaart de uitslag: ‘Als de Zwitsers en andere Europeanen zelfverzekerd waren over hun eigen identiteit, dan zouden hun islamitische landgenoten hen nooit zoveel angst aanjagen.’

Zwitserland heeft vier moskeeën met een minaret op een populatie van 350.000 moslims, meestal Europeanen uit Bosnië en Kosovo, van wie 13 procent regelmatig deelneemt aan het gebed. Geen gigantisch probleem, zou je denken. Toch koos 57,5 procent van de Zwitserse kiezers bij een referendum voor een grondwettelijk verbod op minaretten, zogenaamd uit vrees voor ‘fundamentalisme’ en de ‘oprukkende islamisering’ van Zwitserland.Zijn de Zwitsers meer bekrompen dan andere Europeanen? Waarschijnlijk niet. Referenda zijn, veeleer dan een weldoordachte mening, een weerspiegeling van een buikgevoel bij het volk, en een buikgevoel bij het volk is zelden progressief. Referenda over deze kwestie in andere Europese landen zouden wel eens opvallend vergelijkbare resultaten kunnen opleveren.Als je het Zwitserse verbod op minaretten - een idee dat verspreid werd door de rechtse Zwitserse Volkspartij, maar door geen enkele andere partij - alleen wijt aan ‘islamofobie’, dan mis je het punt wellicht. Een lange geschiedenis van vijandschap tussen christenen en moslims en recente gevallen van radicaal islamistisch geweld hebben vele mensen bang gemaakt voor de islam, een vrees die pakweg het hindoeïsme of het boeddhisme niet inboezemen. En de minaret, die de lucht doorboort als een raket, roept al snel een angstaanjagend beeld op. Maar als de Zwitsers en andere Europeanen zelfverzekerd waren over hun eigen identiteit, dan zouden hun islamitische landgenoten hen nooit zoveel angst aanjagen. En dat zou wel eens het probleem kunnen zijn. Niet zo lang geleden had de meerderheid van de burgers in de westerse wereld nog onbetwiste symbolen van collectief geloof en identiteit. De kerktorens die vele Europese steden sieren, betekenen nog iets voor de meeste mensen. Weinig mensen trouwden buiten hun eigen geloof.

Identiteit als probleem

Tot onlangs geloofden vele Europeanen nog in hun koningen en koninginnen, zwaaiden ze nog met nationale vlaggen, zongen ze nog hun nationale hymne, leerden ze nog heroïsche versies van hun nationale geschiedenis. Thuis was thuis. Reizen naar het buitenland waren voor soldaten, diplomaten, en de rijke mensen. ‘Identiteit’ werd nog niet beschouwd als een probleem.Er is veel veranderd, door het internationale kapitalisme, de Europese eenmaking, de stigmatisering van het nationale gevoel na twee rampzalige wereldoorlogen, en, misschien nog het belangrijkst, de wijdverspreide teloorgang van een religieuze overtuiging. De meesten onder ons leven in een seculiere, liberale, ontkerkelijkte wereld. Het leven van de meeste Europeanen is vrijer dan ooit. We worden niet langer voorgeschreven wat we moeten doen of denken door priesters of onze maatschappelijke meerderen. Als ze dat proberen, dan slaan we er meestal geen acht op.Maar voor die nieuwe, bevrijde wereld betalen we een prijs. De bevrijding van het geloof en de traditie heeft niet altijd geleid tot meer tevredenheid, maar integendeel tot een wijdverspreide verwarring, angst, en rancune. Er zijn nog momenten die blijk geven van een collectieve identiteit, maar die beperken zich meestal tot voetbalstadions, waar vreugde (en ontgoocheling) even snel ontaarden in geweld en haat.Populistische demagogen leggen de schuld voor de angsten in de hedendaagse wereld bij de politieke, culturele en commerciële elites. Ze worden er, niet geheel onterecht, van beschuldigd dat ze de massa-immigratie, de economische crisis en het verlies van de nationale identiteit opdringen aan de man in de straat. Maar terwijl de elites gehaat worden omdat ze de hedendaagse malaise veroorzaken, worden de moslims afgunstig bekeken omdat ze nog een geloof hebben, omdat ze weten wie ze zijn, omdat ze iets hebben waarvoor ze willen sterven.Het is onbelangrijk dat vele Europese moslims al even ontkerkelijkt en seculier zijn als hun niet-islamitische landgenoten. Het is de perceptie die telt. Die priemende minaretten, die zwarte hoofddoeken zijn bedreigend omdat ze zout strooien op de wonden van zij die hun eigen geloof verloren zijn.Het verbaast niet dat het antimoslimpopulisme de hevigste aanhangers heeft gevonden onder voormalige linkse activisten, want ook zij zijn hun geloof kwijtgeraakt - in de wereldrevolutie, of wat dan ook. Veel van die linkse activisten hadden een religieus verleden voor ze de revolutie predikten. Ze leden dus een dubbel verlies. In hun vijandelijkheid tegenover de islam verdedigen ze de ‘verlichte waarden’, terwijl ze in feite treuren over de teloorgang van het geloof, of dat nu religieus of seculier is. Helaas bestaat er geen directe remedie voor de maatschappelijke kwalen die het Zwitserse referendum aan de oppervlakte bracht. De paus heeft een antwoord, uiteraard. Hij wil dat de mensen terugkeren naar de schoot van Rome. Evangelische predikanten hebben ook een recept voor de verlossing. Neoconservatieven beschouwen de Europese malaise dan weer als een vorm van typische decadentie van de Oude Wereld, een collectieve toestand van nihilisme die gevoed wordt door de welvaartsstaat en een beperkte afhankelijkheid van de Amerikaanse slagkracht. Hun antwoord is een herrijzende westerse wereld, geleid door de Verenigde Staten, die op gewapende kruistocht trekt voor de democratie.

Demagogische verleiding

Maar als je geen katholiek bent, niet tot de kerk van de wedergeboorte behoort of neoconservatief bent, dan beloven die visioenen niets goeds. We kunnen maximaal hopen dat de liberale democratieën die ongemakkelijke periode doorkomen - dat ze de demagogische verleiding weerstaan en de gewelddadige oprispingen in toom houden. Uiteindelijk hebben democratieën in het verleden ergere crisissen overwonnen.Dat gezegd zijnde, zou het zeker helpen als we minder referenda hadden. Want, in tegenstelling tot wat we erover denken, dienen ze de democratie niet. Ze verzwakken de democratie doordat ze onze verkozen vertegenwoordigers ondermijnen, wier taak het precies is om oordeelkundig te beslissen in plaats van uiting te geven aan het buikgevoel van angstige, boze mensen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234