Maandag 29/11/2021

Miljoenenstrijd om de baarmoederhals

Open Vld-senator en huisarts Patrik Vankrunkelsven:

Farmagigant GlaxoSmithKline heeft de voorbije maanden 20.000 gratis stalen van een nieuw vaccin tegen baarmoederhalskanker uitgedeeld. Elk staal heeft een waarde van bijna 138 euro. Barmhartigheid was zeker niet de voornaamste drijfveer.

Door Tom Cochez

Vandaag zijn er twee vaccins tegen baarmoederhalskanker op de Belgische markt: Gardasil van Sanofi-Pasteur, verdeeld door MSD, en Cervarix van GlaxoSmithKline (GSK). Beide vaccins zouden in staat moeten zijn de op één na belangrijkste doodsoorzaak bij jonge Europese vrouwen fors terug te dringen. In de media regende het dan ook jubelberichten, al tempert een recente studie van het Federaal Kenniscentrum al te hoopvolle verwachtingen. "De vaccins (...) kunnen naar schatting tot de helft van de baarmoederhalskankers helpen voorkomen", stelt het KCE-rapport.

De studie plaatst vooral grote vraagtekens bij het effect van vaccinatie op lange termijn. "De bescherming is aangetoond tot 5 jaar na vaccinatie, maar gegevens op langere termijn zijn er nog niet. Bij levenslange bescherming door het vaccin zou de helft van de baarmoederhalskankers op termijn voorkomen kunnen worden. Als de beschermingsduur beperkt zou zijn, dan zou er slechts een daling van het aantal gevallen van baarmoederhalskanker met 20 procent volgen. Zelfs met een herhalingsvaccinatie na 10 jaar."

Gigantische afzetmarkt

In afwachting van een verdere verfijning van de wetenschappelijke conclusies over de precieze beschermingskracht van de twee vaccins woedt tussen beide farmareuzen een strijd op leven en dood om de markt. Een strijd waarbij niet alleen wetenschappelijke argumenten op tafel worden gelegd, zo leert het aantal gratis stalen dat de voorbije maanden in huisartsenkabinetten werd achtergelaten.

"De afzetmarkt is dan ook gigantisch", zegt voormalig VLD-senator en huisarts Jacques Germeaux. "Ze lijkt op het eerste gezicht misschien klein omdat het vaccin door de aard van de aandoening in de eerste plaats bedoeld is voor jonge meisjes van 12 tot 15 jaar. Maar omdat het vaccin alle meisjes in die leeftijdscategorie in beeld heeft en er bovendien elk jaar een nieuwe lichting twaalfjarigen bij komt, is de potentiële afzetmarkt bijzonder groot."

De prijs voor een volledige vaccinatiekuur is 412,20 euro. Aangezien er ongeveer een kwart miljoen Belgische meisjes tussen 12 en 15 jaar zijn, is er potentieel om en bij 100 miljoen euro te verdienen, en vervolgens elk jaar nog eens een kwart daarvan. Bovendien doen de firma's er alles aan om wetenschappelijke informatie te verzamelen die tot doel heeft de afzetmarkt te verbreden, zodat ook andere jonge vrouwen gevaccineerd kunnen worden.

Voorlopig schenkt de wetenschap echter nog geen klare wijn over de zin van vaccinatie bij jonge vrouwen. Toch zijn ook ziekenfondsen niet geheel afkerig van de verbreding van die 'afzetmarkt'. Verscheidene ziekenfondsen bieden ook 'oudere' leden die geen tegemoetkoming van de ziekteverzekering krijgen een gedeeltelijke terugbetaling aan wanneer ze zich laten vaccineren tegen baarmoederhalskanker. De precieze leeftijdsgroep en het bedrag van terugbetaling vormen mee de inzet van een ledenwervingsstrijd tussen de verschillende ziekenfondsen.

Hoewel beide farmaceutische bedrijven over argumenten beschikken om het eigen vaccin als 'beter' aan de vrouw te brengen, vertrekt Gardasil (Sanofi) in de strijd om die gigantische afzetmarkt met een belangrijk voordeel. Sinds december wordt het vaccin immers terugbetaald door de ziekteverzekering aan meisjes van 12 tot 15 jaar. Die betalen dan maar 31,80 euro uit eigen zak in plaats van de volle 412,20 euro. De rest van het bedrag wordt terugbetaald door de ziekteverzekering. Terwijl Gardasil sinds een maand terugbetaald wordt, loopt de procedure voor terugbetaling van Cervarix (GSK) nog volop. Wellicht wordt het licht voor terugbetaling op groen gezet vanaf 1 juli.

"Maar het is duidelijk dat GlaxoSmithKline in afwachting daarvan niet van plan is de markt zomaar over te laten aan de concurrentie", zegt dokter Germeaux. "In onze huisartsenpraktijk kregen we liefst zes gratis stalen Cervarix, elk met een waarde van 138 euro. Dat maakt samen een 'cadeau' van 828 euro, toch een aanzienlijk bedrag. De medisch afgevaardigde raadde bovendien aan de vaccins niet per drie aan dezelfde patiënt toe te dienen, maar de patiënt het eerste vaccin uit eigen zak te laten betalen, om het tweede vervolgens gratis aan te bieden. Eerlijk gezegd dacht ik dat de lobbycampagnes van de farmaceutische bedrijven wat geluwd waren, maar dit maakt duidelijk dat het allemaal gewoon subtieler gebeurt."

Televisiespotjes

Germeaux verwijst daarbij naar campagnes op diverse fronten die hand in hand gaan met het uitdelen van stalen. "Op televisie zie ik een spotje van de Kankerliga waarin jonge vrouwen aangeraden wordt zich te laten vaccineren tegen baarmoederhalskanker. In mijn wachtzaal vind ik foldertjes, achteloos achtergelaten door medisch vertegenwoordigers, waarin Sabine De Vos waarschuwt voor baarmoederhalskanker. En dan krijgen we plotseling een handvol stalen toegestopt. Daar moet toch geen tekening bij?"

Het doet de ex-senator terugdenken aan de fameuze campagne voor Lamisil van enkele jaren terug. Toen werd een 'boodschap van algemeen nut' uitgezonden die mensen attent maakte op het probleem van nagelschimmelinfecties. Een bezoek aan de huisarts was volgens het filmpje noodzakelijk. In werkelijkheid bleek het tv-spotje het eerste deel van een Amerikaans reclamefilmpje van farmareus Novartis te zijn, producent van Lamisil, een geneesmiddel tegen zulke schimmels. Tegelijkertijd vestigde het bedrijf de aandacht van huisartsen op het spotje en wees het op de mogelijkheid om Lamisil voor te schrijven.

"Het wordt allemaal zo subtiel gespeeld", zucht Germeaux. "Het maakt me razend, vooral omdat er zo weinig weerwerk mogelijk is. Wie kan er nu iets hebben tegen een kankervaccin? Het gaat toch om leven en dood? Men brengt via campagnes en getuigenissen de verschrikkingen en de persoonlijke drama's zo emotioneel dat wie vragen durft te stellen zichzelf brandmerkt als een soort onmens. Voor een arts is het bijzonder moeilijk om de emoties die de campagne oproept bij de patiënt gepast te kaderen."

Te hoge prijs

Ook Open Vld-senator en huisarts Patrik Vankrunkelsven heeft bedenkingen bij de gang van zaken. "Het kan zijn dat de firma met het massaal uitdelen van gratis stalen nog binnen de lijnen van de wet kleurt (een farmaceutisch bedrijf mag het eerste jaar acht gratis stalen geven per huisarts, ToC), maar het is hoe dan ook hoogst uitzonderlijk dat stalen van dergelijke dure producten zo vlot worden verdeeld."

Volgens de Open Vld-senator rijzen er bovendien niet alleen deontologische vragen. "Misschien is het belangrijkste wel dat we uit die actie kunnen concluderen dat de prijs die de firma's voor de vaccins hebben onderhandeld veel te hoog ligt. Als een bedrijf het zich kan permitteren stalen van die waarde massaal uit te delen, dan kan ik moeilijk anders dan besluiten dat de overheid zeer slecht onderhandeld heeft bij de prijszetting."

Vankrunkelsven staat lang niet alleen met dat betoog. Ook uit de hoek van de ziekenfondsen werd de hoge prijs van de baarmoederhalsvaccins aan de kaak gesteld. Blijkbaar is de Belgische overheid onvoldoende opgewassen tegen de lobbykracht van de farmaceutische industrie, zeker wanneer het over prijszetting gaat.

Die situatie zou wel eens rode cijfers voor het budget gezondheidszorg kunnen betekenen. De komende jaren, zo menen experts, komen er verscheidene peperdure (kanker)medicijnen op de markt, die elk een flinke hap uit het budget voor de gezondheidszorg dreigen te nemen. Als de overheid er niet in slaagt scherpere prijzen te onderhandelen, dan lijkt het einde in zicht.

"We hebben dringend nood aan een puur wetenschappelijk orgaan dat een deftige kosten-batenanalyse kan maken", zegt Jacques Germeaux. "Vandaag hebben we wel het Federaal Kenniscentrum, maar niemand doet iets met de aanbevelingen ervan. Bovendien zitten er te veel spelers in die belangen verdedigen. We moeten ons spiegelen aan Nieuw-Zeeland, waar Pharmac werd opgericht als onderdeel van het Kiwimodel."

Dat agentschap geeft ongekleurde wetenschappelijke informatie over kosten en baten van nieuwe geneesmiddelen en stuurt op die manier mee de prijszetting. "Zolang we een dergelijk orgaan missen, zijn we gedoemd veel te veel te betalen voor onze geneesmiddelen", zegt Germeaux. "Zo'n agentschap maakt het voor farmaceutische bedrijven bovendien totaal irrelevant om stalen en andere geschenken uit te delen. Onder het mom van wetenschappelijke informatie worden huisartsen nog altijd massaal bestookt met gekleurde informatie en geschenken. Het mag dan allemaal wettelijk heten, in mijn ogen is corruptie een juistere omschrijving."

Gevraagd naar een reactie geeft GlaxoSmithKline toe dat er stalen van Cervarix worden verdeeld. "We hebben het afgelopen jaar ongeveer 20.000 stalen uitgedeeld", zegt Julien Brabants, verantwoordelijk voor public affairs bij GSK Pharma. "Als je weet dat er ongeveer 10.000 huisartsen zijn in België, dan komt dat neer op gemiddeld twee stalen per huisarts. In de praktijk worden die stalen wel niet netjes verdeeld onder alle huisartsen. Onze vertegenwoordigers vragen eerst of de huisarts het vaccin zelf zal toedienen of zijn patiënten doorstuurt naar een gynaecoloog. Alleen als de huisarts de vaccinatie zelf doet, kan hij eventueel stalen ontvangen."

De 20.000 stalen die het afgelopen jaar in dokterskabinetten over het hele land terechtkwamen, vertegenwoordigen een waarde van ruim 2,7 miljoen euro. Julien Brabants drukt er echter op dat de wet gerespecteerd wordt. "De wet voorziet dat in het eerste jaar dat een product op de markt is acht stalen per huisarts uitgedeeld mogen worden. Onze vertegenwoordigers respecteren de wet voor de volle 100 procent."

Dat GSK-vertegenwoordigers de huisartsen aanraden niet het eerste vaccin in de reeks gratis aan te bieden maar wel het tweede of het derde, heeft volgens Brabants dan weer te maken met het waarborgen van de therapietrouw. "Onze mensen stellen dat voor omdat de ervaring leert dat wie een eerste vaccin gratis krijgt soms niet de hele reeks afmaakt, waardoor het vaccin niet de gewenste bescherming biedt. Door het tweede of eventueel het derde vaccin gratis aan te bieden voorkomen we dat probleem. Maar het blijft natuurlijk aan de huisarts om te kiezen aan wie hij de vaccins geeft."

Als een bedrijf het zich kan permitteren massaal stalen van 138 euro uit te delen, dan moet ik wel besluiten dat de overheid zeer slecht onderhandeld heeft bij de prijszetting

Dokter Jacques Germeaux: 'Via campagnes worden persoonlijke drama's verspreid die zo emotioneel liggen dat wie vragen durft te stellen zichzelf brandmerkt als een onmens. Voor een arts is het bijzonder moeilijk om die emoties gepast te kaderen'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234