Dinsdag 30/11/2021

aardbevingen

"Miljoenensteden zijn de massavernietigingswapens van de toekomst"

null Beeld AP
Beeld AP

Als in Afghanistan de aarde trilt, zoals maandag, gaat in Membach een lichtje branden. Daar, in een ondergrondse galerij van honderdveertig meter diep, staat de meest gevoelige seismograaf van België. "Miljoenensteden zijn de massavernietigingswapens van de toekomst."

Hij strekt de armen, als een dirigent in extase. "Dit is mijn orkest", zegt hij. "Hier luister ik naar de aarde."

Om dit te kunnen zeggen is Michel Van Camp, hoofd seismologie aan het KMI, vanochtend om zeven uur opgestaan. Hij is in zijn wagen gestapt en van Ukkel naar Membach gereden, een stukje Nieuw-Zeeland in het uiterste oosten van het land.

Aan frituur Le Chalet, bij het stuwmeer van Gileppe, draait hij een landweggetje in. Hij parkeert zijn Peugeot 807 en opent de groene toegangsdeur tot zijn tweede thuis, zoals hij het lachend noemt.

Stilletjes loopt hij door de ondergrondse tunnel, honderdveertig meter lang. Zijn voetstappen klotsen als golven tegen de rotswand. Op het einde gaat hij het laboratorium binnen en wijst hij naar een klein, metalen toestel: de seismograaf.

"Samen met die in Dourbes is dit de gevoeligste seismograaf van België", zegt Van Camp. "Zodra er een aardbeving boven 5,5 op de schaal van Richter plaatsvindt, waar ook ter wereld, wordt die hier geregistreerd. De aarde kun je vergelijken met een gigantische stalen bol. Rotsgrond geleidt de trillingen bijzonder goed."

Ook maandag trilde het, zij het in de broekzak van Van Camp. Hij kreeg een melding: het noorden van Afghanistan en Pakistan was getroffen door een aardbeving. Hij spurtte naar de computer, voelde onderweg een vreemd gevoel van opwinding en zag de seismogrammen binnenstromen. Rode en blauwe lijnen, een cardiogram van planeet aarde.

De beving met een kracht van 7,5 op de schaal van Richter duurde bijna een minuut en was voelbaar tot ver in China, India en Tadzjikistan. Minstens driehonderdzeventig mensen kwamen om. Duizenden werden gewond, evenveel huizen verwoest.

In Membach, meer dan vijfduizend kilometer van het epicentrum in de Afghaanse provincie Badakhshan verwijderd, kwam alleen de technologie in beweging.

"Tien minuten na de aardbeving heeft deze seismograaf ze geregistreerd", zegt Van Camp. "De golven verspreidden zich met een snelheid van vijf à tien kilometer per seconde. Voor alle duidelijkheid: registreren is niet hetzelfde als voelen. Vooralsnog hebben we geen meldingen ontvangen van mensen die de aardbeving hier hebben gevoeld. Gelukkig was het een diepe aardbeving, tweehonderd kilometer diep. Dezelfde beving aan het oppervlak, in een streek als deze waar de gebouwen nog te weinig zijn aangepast: zeker twintigduizend doden."

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens

Vijfduizend euro

De tunnel van Membach is in 1972 gegraven: de stuwdam van Gileppe werd verhoogd en de capaciteit van het meer verdubbeld. De enorme waterverplaatsing leidde tot een geavanceerd meetstation op wandelafstand, uit angst voor bevingen. Tevergeefs, want voorlopig bleef de aarde stil.

"Maar sinds het begin van de numerieke metingen in 1985", zegt Van Camp, "hebben we in België minstens 1.500 aardbevingen gemeten. Dat komt neer op vijftig per jaar. Van magnitude 0 tot 5,3, zoals bij de aardbeving in Roermond in 1992."

Vanaf een kracht van 2 op de schaal van Richter kun je de beving voelen, zegt Van Camp, maar seismologie is geen exacte wiskunde.

"Enkele jaren geleden was er een beving met een magnitude van 3 en die heb ik in Ukkel gevoeld", zegt hij. "Ik zat thuis, in mijn zetel. Maar evengoed zijn er bevingen van 0,5 die je kunt voelen. Of beter: horen. Een soort gebrom."

De sterkst gemeten aardbeving in België is die van 18 september 1692 in Verviers: 6,3 op de schaal van Richter, schade in heel Belgie¿ en alle buurlanden, en de Nederlandse wetenschapper Christiaan Huygens, die schrijft: "De stenen vloer waarop ik stond werd enigszins opgetild en zakte weer in, en dat enige malen gedurende ongeveer tien of twaalf seconden."0

Nadien werden ook in Zulzeke (1938) - een dorpje tussen Oudenaarde en Ronse - en in Luik (1983) sterke aardbevingen gemeten. Vooral de Maasvallei is kwetsbaar. De streek rond Bergen evenzeer. Een aardbeving zoals in Verviers kan volgens Van Camp hoogstens om de driehonderd a¿ vijfhonderd jaar plaatsvinden. Precies voorspellen kan hij niet.

"Onze droom is om een seismograaf te plaatsen om de vijfhonderd meter, maar dat is te duur", zegt hij. "Hoeveel een seismograaf kost? Rond de 5.000 euro. Plus onderhoud."

In dit land zijn vijfentwintig seismografen opgesteld. Ze staan in een boorgat in Oostende, driehonderd meter onder de grond. In Ukkel, honderd meter diep. In Rochefort, in een grot.

"In Vlaanderen hebben we weinig meetstations", zegt Van Camp. "Dat is geen taalprobleem maar een geologisch probleem. Vlaanderen wordt letterlijk bedekt door sedimenten. Dat is niet interessant voor een seismoloog. Om in Antwerpen hetzelfde te doen als hier zouden we tot negenhonderd meter diep moeten boren."

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens

Steeds meer interesse

Op een tafel in de hoek staat een oude telefoon: in het ondergrondse laboratorium is gsm-bereik een verre droom. Naast de seismograaf wijst Van Camp ook op de gravimeter en de accelerometer. In vochtige periodes springen kikkers hier op en neer, aardbeving of niet.

Als kind wou Van Camp sterrenkundige worden. Onmiskenbaar is hij wetenschapper: als hij over een recente doorbraak praat, in een onderzoek over de wateropname van bomen, gaat zijn stem opeens de hoogte in.

De aardkorst vergelijkt hij eerst met de schaal van een ei en vier zinnen later met een overrijpe Camembert die onregelmatig uitvloeit.

"De laatste jaren merk ik steeds meer interesse", zegt Van Camp. "Zowel bij ingenieurs, architecten als Jan met de pet. Dat is goed, want seismologie blijft een relatief jonge wetenschap. De eerste seismograaf in België kwam er pas in 1898 in Ukkel. Hij was privaat eigendom van Ernest Solvay, die hem nadien aan de Belgische Staat schonk."

Op weg naar buiten, waar de herfst gretig fonkelt, zegt Van Camp dat elke aardbeving een eigen vingerafdruk heeft. Elke keer is hij verrast. Elk breekproces is anders. Telkens is hij verwonderd door de technologie in deze tunnel.

In Afghanistan en Pakistan vrezen reddingswerkers intussen voor nog meer doden. Vrieskou, geblokkeerde wegen en kapotte huizen vormen een noodlottig mengsel. Het is de tweede grote aardbeving in Pakistan in tien jaar tijd. In 2005 kwamen zeventigduizend mensen om en raakten drie miljoen mensen dakloos.

"We weten dat er in de toekomst nog zware aardbevingen, met een magnitude van 7 of 8, zullen gebeuren in de Gangesvallei, Tokio of Teheran", zegt hij. "Daarom noemen seismologen de miljoenensteden in Azië of Noord-Amerika weleens de massavernietigingswapens van de toekomst. Het probleem is: wanneer zullen ze plaatsvinden? Morgen? Of pas in 2100?"

Lijdzaam gaan de armen naar beneden.

null Beeld Jonas Lampens
Beeld Jonas Lampens
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234