Donderdag 28/01/2021

B.J. Novak

"Mijn verhalen zijn parabels, ze hebben bijna altijd een boodschap"

B.J. Novak, die zijn boek 'The Book With No Pictures' in New York promootte in september.Beeld GETTY

De acteur in en scenarist van 'The Office US', opgevoed aan de hand van moppen, was even in Nederland. B.J. Novak over de kunst van de grap.

B.J.Novak was 13 jaar oud toen hij Michael Jackson ontmoette. Novak was nog niet de acteur, stand-up comedian en schrijver die hij nu is en had nog nooit een beroemdheid ontmoet. Jackson was nog niet verdacht van pedofilie en - we spreken 1992 - op de top van zijn roem.

Het was, kortom, een verpletterende ervaring voor de jonge Novak. Zijn vader had hem meegenomen naar een etentje bij een vriend die met Jackson een liefdadigheidsavond had georganiseerd. De koning van de pop kwam later binnen, had een rood uniform aan, een zonnebril op en ging naast Novak aan de kindertafel zitten. Na een korte stilte vroeg de zanger: "Hou je van videospelletjes?"

Jackson vertelde uitgebreid over zijn hal met speelapparaten op Neverland en zijn vriendschap met 'Home Alone'-ster Macaulay Culkin. Na het eten speelden ze het bordspel Scattegories. Het team van Jackson won en hij zong 'We are the Champions'. Even later zette hij stiekem op vol volume zijn hit 'Beat it' op. Giechelend zei hij: 'It wasn't me!'

"Het hele verhaal is idioot", zegt Novak nu, 22 jaar later in een Amsterdams hotel. De acteur uit de serie 'The Office US' en de Tarantino-film 'Inglourious Basterds' is inmiddels schrijver, een man van 35 met grote, blauwe ogen en een jasje over een grijs T-shirt. "Ik kon voor mijn boek niets met de Jackson-anekdote. Het zegt niets over het leven. Een schrijver kan er niets aan toevoegen. Het geeft geen enkel inzicht."

Van zijn bundel 'Onverzameld werk' (in het Engels: 'One more thing: Stories and other stories') biedt elk van de 66 verhalen wel een inzicht of, in sommige gevallen, een inzichtje. Neem bijvoorbeeld het ultrakorte verhaal 'Romance, hoofdstuk een':

"Die leuke daar?"
"Nee, die andere leuke."
"O, zij is ook leuk."

"Mijn verhalen zijn parabels", zegt B.J. Novak, wiens volledige voornaam Benjamin Joseph is. "Ze hebben bijna altijd een boodschap. Fictie is tegenwoordig erg immoreel. Misschien ben ik ouderwets in die zin. Het zal wel de komiek in mij zijn. Een verhaal moet eindigen met een clou. En dat is dan de moraal van het verhaal. Maar hopelijk zijn het frisse, verrassende inzichten. Anders zou het niet grappig zijn."

Beeld Ivo van der Bent

The New York Times en The Washington Post bespraken het boek lovend en zijn toon werd vergeleken met George Saunders, David Sedaris en Woody Allen. De verhalen lopen uiteen van drie regels tot 25 pagina's en hebben titels als 'De ongeduldige miljardair en de spiegel voor de aarde', 'De man die de kalender uitvond' en 'De Comedy Central Roast met Nelson Mandela', het uitgeschreven script van een niet uitgezonden aflevering waarin de beroemde Zuid-Afrikaan verbaal wordt afgemaakt door beroemheden als Lisa Lampanelli, Desmond Tutu, Sisqó en Sarah Silverman.

Met zichtbaar genoegen voert Novak bekende figuren op als John Grisham (die erachter komt dat de werktitel van zijn nieuwe roman, Het Ding, per ongeluk is gebruikt voor de eerste druk), Johnny Depp, Mark Twain en Chris Hansen, een Amerikaanse pedojager wiens dochter wil dat hij haar meeneemt naar een Justin Bieber-concert. Ook onbekende, zelfbedachte personages bevolken zijn parabels, zoals een man die een seksrobot koopt die - tot zijn ongenoegen - verliefd op hem wordt (vergelijkbaar met de film Her, die in 2013 uitkwam).

In 'Kellogg's', het langste verhaal van het boek, gaat een jongen naar het hoofdkantoor van het ontbijtgranenmerk om de prijs van 100 duizend dollar op te halen die hij volgens de doos heeft gewonnen. In een ander verhaal gaat Tim Donahue naar de hemel, waar hij zijn oma wil opzoeken, maar zij houdt met vage smoesjes de boot af. Uiteindelijk vindt hij haar backstage bij een Frank Sinatra-concert, op haar knieën tussen de benen van de zanger. Oma is in de hemel gewoon een meisje dat muzikanten wil versieren.

Ook dát is een inzicht.

Alle verhalen balanceren tussen de werkelijkheid en surrealisme. Novak was na acht jaar schrijven voor The Office US, een sitcom over het kantoorleven, toe aan iets nieuws. "Alles wat ik voor The Office schreef, moest werken in één specifieke, hedendaagse, hyperrealistische omgeving: de werkvloer van Dunder-Mifflin Paper Company. Veel van mijn ideeën konden simpelweg niet worden gesitueerd in die wereld. Ik wilde vrij zijn om de geschiedenis of de toekomst in te duiken, of de ruimte in te gaan."

Handlanger van Ashton Kutcher

Als handlanger van Ashton Kutcher werd Novak bekend in het MTV-programma 'Punk'd'. Hij was de acteur die sterren als Usher en Hillary Duff in de maling nam. Hij trad al op als comedian en nadat producer Greg Daniels zijn openingsgrap had gehoord, castte hij hem als eerste voor de Amerikaanse versie van 'The Office'. Daarin speelt hij de rol van Ryan Howard, een jongen met als bijnaam 'The Temp', kort voor: tijdelijke arbeidskracht. Ook in latere seizoenen, als Ryan allang is gepromoveerd, noemen sommige collega's hem nog zo.

Vanaf het eerste seizoen schreef Novak mee aan 'The Office'. Na acht jaar had hij twee dozen vol notitieboekjes met ideeën die niet voor de serie geschikt waren. Het duurde twee weken om ze allemaal te transcriberen. Wat hij ermee moest, wist hij niet. Het waren geen opzetjes voor films en het was ook geen materiaal voor stand-up comedy. "Toen ging ik ze uitschrijven om te kijken wat ervan terecht zou komen. Zo is het boek ontstaan. Elk verhaal is met een los komisch uitgangspunt begonnen."

Zijn in Amerika net verschenen kinderboek The Book with No Pictures heeft als uitgangspunt: hoe overtuig je kinderen dat een boek met alleen letters ook leuk is? Door volwassenen te verplichten elk idioot woord op de pagina voor te lezen en zo zichzelf belachelijk te maken. In een YouTube-filmpje is te zien hoe Novak een klas vol kinderen laat gieren van het lachen door het uitspreken van woorden als 'Bluurf' en 'Blork'. De rechten voor de Nederlandse vertaling zijn verkocht aan uitgeverij Lannoo.

Novak zag zichzelf altijd al als schrijver. Daarvoor had hij het voorschot van uitgeverij Knopf, een bedrag met zes nullen, niet nodig. Als beginnend acteur moest hij telkens een schrijver of journalist spelen. "Zelfs voor de rol als nazi-jager in 'Inglourious Basterds' vroeg Quentin Tarantino me om zelf de achtergrond van mijn personage te bedenken, ook al zou dat verhaal niet worden genoemd in de film. Ik bedacht dat ik een schrijver was die zich opgaf om tegen de nazi's te vechten."

Zijn vader William Novak schreef als ghostwriter autobiografieën van bekende mensen. "Op een gegeven moment mocht hij Mandela ontmoeten om zijn autobiografie te schrijven. Het ging niet door, omdat mijn vader geen tijd had. Ik realiseerde me laatst pas dat ik in mijn eigen boek zelf ghostwriter van Mandela ben geweest. Dat ik vanuit zijn perspectief heb geschreven. Een komische versie van wat mijn vader deed. Je luistert naar wat iemand eerder heeft gezegd en daarmee probeer je die stem je eigen te maken. Zodanig dat je kunt schrijven vanuit andermans geest. Dat is wat iedere goede schrijver doet."

Het respect voor een personage kreeg hij van zijn vader mee, zegt Novak. "Als je ook maar een moment het idee hebt dat Magic Johnson of Nancy Reagan, wier autobiografieën hij schreef, niet meer aan het woord is, valt het hele boek als een kaartenhuis in elkaar. In die overtuiging schrijf ik boeken en voor tv. Hoe stom of gek het personage ook was, ik wás die persoon als ik zijn tekst schreef."

Novaks vader William schreef ook 'The Big Book of Jewish Humor', een verzameling Joodse moppen en grappen die van grote invloed was op zijn zoon. "De vorm van die moppen, strak, subtiel, ironisch, elegant en zo kort mogelijk, past erg goed bij het Joodse gevoel voor humor."

Moppen waren een tweede taal in het gezin Novak. "We konden met elkaar praten door louter de clou van een mop te citeren. Er is bijvoorbeeld een Joods mopje: 'Een man zit in de trein en een oude man zit naast hem. De oude man zeurt alsmaar: 'Jeetje, wat heb ik een dorst. Jeetje, wat heb ik een dorst.' Uiteindelijk haalt zijn buur een glas water voor hem. Hij houdt op met zeuren, maar een minuut later begint hij weer: 'Jeetje, wat had ik een dorst.' Dus als iemand bij ons thuis klaagde over een probleem dat al was opgelost, hoefde een ander maar te zeggen: 'Jeetje, wat had ik een dorst.' Zo werd je terechtgewezen."

Niet al zijn verhalen spelen in op de lach, maar Novak is wel bang om 'te ver van de lach af te drijven'. Novak: "Ik vind het een grote uitdaging om de grap uit te stellen. Of om helemaal geen grap te maken. Te veel grappen doen je werk geen goed, daarmee wordt het vlak."

Om de verhalen uit zijn bundel scherper te maken, probeerde Novak ze uit op een publiek. "Bij stand-up dacht ik vaak een goede grap te hebben bedacht, maar dan wist ik het pas zeker als ik ermee op het podium had gestaan. Grappig genoeg maakte ik m'n beste wijzigingen een uur of twee voor een optreden. Op de momenten dat ik bang werd het publiek te vervelen, keek ik het meest kritisch naar mijn werk. Soms dacht ik ook: dit is heel grappig, hoe kan ik het maximale effect eruit halen? In het uur voor een voordracht was het mijn ego dat mij motiveerde, zowel uit angst als ijdelheid."

Ook in de Amsterdamse comedyclub Toomler staat Novak de avond van het interview op het podium met een pennetje. Hij probeert een paar oneliners uit, voordat hij zijn verhalen voorleest. 'I used to sponsor an orphan in South America until I saw on TV that for the same price I could buy myself a cup of coffee every day.'

Zacht gegrinnik. Novak: "Die streep ik door."

Hij schraapt zijn keel. Nog één: "I'm a pessimist in general. I don't think that's a good thing." De zaal ligt dubbel, de pen raakt het papier even. Voor een krulletje.

B.J. Novak


1979Geboren in Newton, Massachusetts, V.S.

2001Afgestudeerd in Engelse literatuur aan Harvard University

2001-2003: Stand-up comedian in Los Angeles

2003: acteur bij MTV's Punk'd

2005-2013: acteur en schrijver bij The Office US

2009: acteur in Inglourious Basterds

2013: acteur in Saving Mr. Banks, The Amazing Spider-Man 2

2014: verhalenbundel One More Thing: Stories and Other Stories (Knopf), door Meulenhoff uitgebracht als Onverzameld werk

2014: kinderboek The Book with No Pictures

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234