Donderdag 26/05/2022

ReizenBorgerhout

‘Mijn boek is een opgestoken middelvinger naar de mensen die Borgerhout maar blijven framen als uitsluitend probleemgebied’

In Bar Bakeliet op het Laar vloeit de negroni uit een bokaal (de rode, links). Beeld Joris Casaer
In Bar Bakeliet op het Laar vloeit de negroni uit een bokaal (de rode, links).Beeld Joris Casaer

‘t Stad is van de toeristen en Deurne is suburbia. Berchem wordt kaka en ’t Zuid is het al. Voor hardcore cult en softcore chill moet je tegenwoordig in Borgerhout zijn. Vinden ze in Borgerhout. Marc Spruyt, van wie zopas Reisgids Borgerhout uitkwam, geeft alvast een rondleiding.

Danny Ilegems

Oké, er ontploft weleens iets in de straten van Borgerhout. Maar De Roma is ontegensprekelijk de mooiste feestzaal van het land. Bistrot Miro serveert de beste vol-au-vent ter wereld. Bar Bakeliet tapt superieure negroni uit een grote bokaal. Het interieur van Essen is cooler dan dat van alle Antwerpse sterrenrestaurants bij elkaar. En door de toestroom van kunstenaars, schrijvers, acteurs en muzikanten is Borgerhout nu de belangrijkste artistieke hub van Antwerpen.

Dat zijn harde cultuurhistorische feiten. Maar is het genoeg om chauvinistisch te worden en er een kloeke reisgids mee te vullen? Ik stel de retorische vraag aan Marc Spruyt, de ex-journalist die net de eerste Reisgids Borgerhout op de markt — correctie: de parking — heeft gegooid.

We zitten in een Marokkaans eethuis op de Turnhoutsebaan. Het café waar we oorspronkelijk hadden afgesproken zou om 9 uur opengaan, maar was om 11 uur nog dicht. Zo chill zijn ze wel in Borgerhout.

Streetart van Joachim Lambrechts, een ode aan de plaatselijke Joodse heldin Mala Zimetbaum Beeld Joris Casaer
Streetart van Joachim Lambrechts, een ode aan de plaatselijke Joodse heldin Mala ZimetbaumBeeld Joris Casaer

Boven een kop dampende koffie zegt Spruyt: “Mijn boek is een opgestoken middelvinger naar de mensen die Borgerhout maar blijven framen als uitsluitend probleemgebied. In mijn gids belicht ik de mooie, aantrekkelijke kanten van het verhaal, de dingen die de moeite waard zijn. Akkoord, dat is evengoed framing. Een reisgids is geen objectieve sociologische studie. Maar geloof me: tien jaar geleden zou ik bijlange niet genoeg stof hebben gehad om dit boek te vullen.”

Het grootste deel van zijn kindertijd en jeugd bracht Marc Spruyt door in Deurne. Maar hij liep school in Borgerhout. “In het Xaveriuscollege, aan de rand van het Rivierenhof. Dat was toen nog een witte eliteschool. Kinderen uit Schilde en Brasschaat stapten aan de schoolpoort uit de BMW van ma of pa. Toen ik de wijk rond het college leerde kennen, dacht ik dat dát Borgerhout was: veeleer rustig, rijk en hoogopgeleid.” (lacht)

“Mijn moeder is wel geboren en getogen in Borgerhout. Ik herinner me de verhalen die zij vertelde over de oorlogsjaren. Over de V-bom die op 19 oktober 1944 viel op het kruispunt van de Kroonstraat, de Millisstraat en de Oedenkovenstraat: 44 doden, bijna honderd gewonden, dertig woningen vernield. Een vriendinnetje van mijn moeder kwam daarbij om het leven. Een halfuur voor de bom viel was mijn moeder nog bij haar op bezoek. Toen ik twintig jaar geleden een huis kocht op het Moorkensplein, kende ik Borgerhout intra muros nauwelijks. Ik was hoop en al drie keer in die buurt geweest.”

Hipstergetto

In dat huis begon Spruyt vorig jaar de B&B Borgerhouse. Toen moest hij zich wel afvragen: ‘Wat ga ik de mensen die bij mij komen logeren in ’s hemelsnaam vertellen over Borgerhout?’ Spruyt maakte in eerste instantie twee audiotours: één over streetart in Borgerhout, en een wandeling langs acht hotspots. De boeken van de bekende stadsgids Tanguy Ottomer, met hun typische mengeling van geschiedenis, cultuur en vintage lifestyle, brachten hem op het idee van een volwaardige reisgids.

Belangrijke architecturale pronkstukken heeft Borgerhout nauwelijks. Afgezien van een charmant oud spoorwegbruggetje (de Donkere Poort) en een paar art-decohuizen op het Laar, de Kattenberg, en in de buurt van het Te Boelaerpark.

Het majestueuze districtshuis op het Moorkensplein. Beeld Joris Casaer
Het majestueuze districtshuis op het Moorkensplein.Beeld Joris Casaer

En afgezien van het oud-gemeentehuis, nu districtshuis, op het Moorkensplein. Dat 19de-eeuwse stadspaleis in Vlaamse neorenaissancestijl was het allereerste gemeentehuis in België dat elektrisch verlicht werd, en het eerste met een ingebouwde beiaard. Het is een ontwerp van de Antwerpse gebroeders Leonard en Hendrik Blomme, die ook de neogotische Sint-Willibrorduskerk in de Kerkstraat tekenden, alsmede een aantal stadsvilla’s in de Transvaalstraat en de Cogels-Osylei in Zurenborg. Binnen heeft het districtshuis de allure van een sprookjeskasteel. Het is er een mikmak van stijlen en artefacten die nu vooral op de lachspieren werken. In de trouwzaal manen de spreuken in de glas-in-loodramen de trouwlustigen tot ‘verduldigheid’, ‘getrouwheid’ en ‘spaarzaamheid’.

Toen het gemeentehuis werd gebouwd was dit deel van Borgerhout een middenstandersbuurt: nijver, katholiek en betrekkelijk welvarend. De jongste jaren is het heraangelegde Moorkensplein uitgegroeid tot een zoemende horecabiotoop, waar het leven almaar levendiger wordt en de terrassen almaar ruimer: café Mombasa (uitgebaat door Bob Campenaerts, ooit de drummer van de legendarische postpunkband De Kommeniste, tevens de oom van werelduurrecordhouder wielrennen Victor Campenaerts), de voortreffelijke Bistrot Miro van chef Michael Roelants, de nieuwe ‘bar à faim’ Glou Glou, het mediterrane resto Bar Luca, het koffie- en eethuis Mokkakapot... En in de omliggende straten is een bescheiden kunstscene ontstaan, met Zeno X Gallery (de galerie van Borgerhoutenaren Luc Tuymans en Anne-Mie Van Kerckhoven, en van inwijkeling Philip Metten), de avontuurlijke DMW Gallery en L’Édition Populaire van kunstenaar Philippe Aguirre y Otegui.

Bar Leon op het Krugersplein. Beeld Joris Casaer
Bar Leon op het Krugersplein.Beeld Joris Casaer
Binnen bij Bar Leon. Beeld Joris Casaer
Binnen bij Bar Leon.Beeld Joris Casaer

Aan de andere kant van de Turnhoutsebaan heeft hetzelfde proces zich voltrokken op het Krugerplein, met de komst van Bar Leon en de ijsbar Borgo Gelato, en op het Laar, met Bar Bakeliet en Bistro Estelle. Tussen die twee pleinen in ligt Plaza Real van dEUS-violist Klaas Janzoons, de pionier van de verculting van Borgerhout. Rond het oorspronkelijke bruine café is ondertussen een low profile horeca-imperium gegroeid: club Pekfabrik, zomerbar De Steeg en het nieuwe restaurant Essen, gevestigd in een modernistische sculptuur van Philip Metten. Ergens achterin leidt een stalen trap naar de Vantage Point studio van dEUS.

In dezelfde straat bevindt zich Base-Alpha Gallery, de thuishaven van kunstenaars als Nadia Naveau, Katleen Vinck en Lieven Segers. Om de hoek, op het Laar, is Otty Park Gallery neergestreken.

Boho en zijn Bohomiens

Met als gevolg dat Borgerhout nu de plek is waar hipsters en culturo’s samenscholen. Zonder dat het te hard opvalt, overigens. De Borgerhoutse variant van de hipster is iemand (M, V, X) die dat label veeleer beledigend vindt en er alles aan zal doen om niét modieus voor de dag te komen. De merkkledij komt van de Falinghal op de Turnhoutsebaan (alles aan min 70 tot 90 procent!), de meubelen uit de kringwinkel.

“Ja, er is veel dynamiek”, zegt Marc Spruyt. “En de jonge ondernemers hier zijn heus niet allemaal culturele ondernemers. Langzaamaan verandert het straatbeeld. Borgerhout heeft niet langer het aanschijn van een getto of een grauwzone.”

Wat is er veranderd? Marc Spruyt: “De verdwijning van het Vlaams Belang uit Borgerhout, haar geboortegrond, is volgens mij een belangrijke factor. In 200O haalde het toenmalige Vlaams Blok hier nog 35 procent van de stemmen. De gemeenteraadsverkiezingen van 2006, toen Patrick Janssens Filip Dewinter uit het stadhuis wist te houden, waren het keerpunt. Nu wordt het district Borgerhout al voor de tweede legislatuur op rij bestuurd door een linkse coalitie van Groen, Vooruit en PVDA, met een comfortabele meerderheid. Het Vlaams Belang haalde de laatste keer nog 6,6 procent. Dat heeft veel druk van de ketel gehaald.

De Roma op de Turnhoutsebaan, de mooiste feestzaal van het land.  Beeld Joris Casaer
De Roma op de Turnhoutsebaan, de mooiste feestzaal van het land.Beeld Joris Casaer

“Vroeger ging alle politieke energie naar het afwenden van ‘dreigingen’: de dreiging van de migratie en de radicalisering, de dreiging van extreemrechts. Nu wordt de politieke energie positief aangewend, in grote campagnes zoals ‘Ringland’, maar ook in kleine zoals ‘Breek uit’, waarbij de bewoners worden aangemoedigd een tegel uit het trottoir voor hun deur te lichten en met wat kleine aanplantingen hun eigen straat te vergroenen. In plaats van conflicten op te poken, wordt er bestuurd in een geest van pacificatie. Dat verhoogt de betrokkenheid van burgers en verenigingen, dat doet mensen door een andere bril naar hun buurt kijken, en dat opent ook ogen buiten Borgerhout.

“Heel symbolisch vond ik het feit dat de winkeliersvereniging van Borgerhout, die lang Voorstad heette, in 2013 haar naam veranderde in Boho 2140. Dat was een totale verandering van perspectief. De handelaars zien Borgerhout niet langer als een buitenwijk, waar alleen maar mensen terechtkomen die aan de verkeerde kant van het Centraal Station zijn verdwaald, maar als een plek met een eigen karakter en een beloftevolle toekomst. (lacht)

“Ik ben zelfs niet meer pessimistisch over de Turnhoutsebaan. Naast BorgerHub krijgt die er in 2022 nog een creatieve hub bij: BAAN, in het voormalige kantoor van BNP Paribas Fortis, met werkplaatsen en kunstateliers, een pizzeria en een café, een microbrouwerij en een koffiebranderij, een eigen radiozender en een kinderopvang. Als de verschrikkelijke verkeerssituatie straks ook nog eens wordt aangepakt – wat ons beloofd is door een Limburgse minister uit de Vlaamse regering (Lydia Peeters, red.), niét door de burgemeester van Antwerpen (Bart De Wever) of de schepen van Mobiliteit (Koen Kennis) – dan... zie ik het nog goed komen met Borgerhout. (lachje)

“Ik weet nog dat ik twintig jaar geleden naar de Reuzenstoet stond te kijken. Dat is hét folklore-evenement van Borgerhout, een traditie die teruggaat tot 1712. Op het Moorkensplein, waar de stoet werd ontbonden, waren misschien nog zeven andere mensen aanwezig. Een dieptreurig schouwspel was het, de traditie liep zichtbaar te zieltogen. Je moet nu eens komen kijken. De laatste keer stonden voor mijn deur honderden, duizenden mensen. Mensen van binnen de stadsmuren én van ver daarbuiten. De traditie leeft weer op.”

Tussen 2000 en 2021 is de bevolking van Borgerhout aangegroeid met 14 procent: van ruim 40.000 naar bijna 46.000. In sommige straten zijn nagenoeg alle huizen de jongste tien jaar gerenoveerd of tenminste opgekalefaterd. Is er sprake van gentrificatie? Wordt Borgerhout, naast steeds diverser, ook rijker? Mogen we verwachten dat Boho straks het Soho van Antwerpen wordt?

“Nee, de officiële cijfers spreken dat tegen“’, zegt Spruyt. “Volgens de stadsmonitor is 63 procent van de Borgerhoutse bevolking van allochtone afkomst. Het aantal belastingplichtigen met een netto-inkomen van meer dan 30.000 euro is de jongste tien jaar slechts lichtjes toegenomen (tot 10%), het aantal mensen met een inkomen onder 10.000 euro is licht afgenomen (tot 37%). Borgerhout is nog steeds het meest dichtbevolkte en het minst groene district van Antwerpen, en achter de gevels zit nog evenveel armoede als vroeger. Maar de gevels zijn mooier geworden, en op straat is het nu een stuk aangenamer, dat wel. Er is weer hoop en vertrouwen.

Restaurant Essen, in een kunstwerk van Philip Metten. Beeld Joris Casaer
Restaurant Essen, in een kunstwerk van Philip Metten.Beeld Joris Casaer

“Laatst waren er mensen uit Ninove te gast in mijn B&B. Ninove, het zwarte gat in de Denderstreek, waar het Vlaams Belang nog meer stemmen haalt dan vroeger in Borgerhout. Die mensen waren enthousiast. Ze stuurden foto’s van mijn streetart­wandeling naar hun vrienden thuis. ‘Wow chic’, antwoordden die. ‘Waar zijn jullie, in Londen?’ ‘Nee, in Borgerhout.’ ‘Wát? Wáár? Echt? In Borgerhout?’ (lacht) Kijk, daar word ik vrolijk van.”

Wat opvalt is dat Spruyt slechts een handvol Marokkaanse restaurants vermeldt in zijn gids. Terwijl je zou verwachten dat de Noord-Afrikaanse eetcultuur hoogtij viert in de straten van Borgerhout. “Dat is mij ook opgevallen tijdens mijn research,” antwoordt hij, “dat er wel veel streetfood wordt aangeboden, vaak van uitstekende kwaliteit, zoals in de fantastische Falafel King op de hoek van de Turnhoutsebaan en de Appelstraat. Maar weinig stoofpotten uit grootmoeders keuken of hedendaagse gastronomie. Laten we hopen dat ik er in een volgende editie een heel hoofdstuk aan kan wijden.”

Reisgids Borgerhout, voor toevallige en blijvende passanten door Marc Spruyt, uitg. Luster, 224 p., 21,95 euro

Café Mombasa op het Moorkensplein, tevens wielercafé, uitgebaat door de oom van Victor Campenaerts. Beeld Joris Casaer
Café Mombasa op het Moorkensplein, tevens wielercafé, uitgebaat door de oom van Victor Campenaerts.Beeld Joris Casaer
Binnen in Café Mombasa. Beeld Joris Casaer
Binnen in Café Mombasa.Beeld Joris Casaer
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234