Dinsdag 19/11/2019

Midden op het schaakbord

Waarover gaat Brussel-Halle-Vilvoorde? Over twee Waalse verkozenen in de Vlaamse rand, zeker. Maar meer nog gaat het over machtsverhoudingen, tussen Vlamingen en Franstaligen, en tussen Vlamingen onderling. De inzet: wie is de echte numero uno, minister-president Yves Leterme of premier Guy Verhofstadt? De strijd om de tweede plaats is allang beslecht. Die gaat naar de SP.A, bij voorkeur in de schaduw, of zoals de voorzitter het zo graag zegt 'in het midden van het bed'.

De saga Brussel-Halle-Vilvoorde gaat volgende week een nieuwe fase in: die van de biechtstoelprocedure. Een voor een worden de deelnemers aan de werkgroep B-H-V bij ministers van Institutionele Zaken Johan Vande Lanotte (SP.A) en Didier Reynders (MR) geroepen voor een discreet gesprek over knelpunten, uitwegen en veto's. In principe kan er vrijuit gesproken worden, het biechtgeheim is verzekerd. Want als iedereen de voorbije weken iets geleerd heeft, dan is het wel dat je een kieskring niet splitst voor het oog van de camera's. En dus beloofde Vande Lanotte zijn eigen onmededeelzame zelf te zijn tijdens de onderhandelingen: "Wie een akkoord wil kelderen, moet vooral een persconferentie organiseren. Dat wordt ook vaak zo gedaan."

Het moeten, tenminste aan de oppervlakte, windstille weken worden wat B-H-V betreft. De werkgroep kreeg ruimte en tijd, de parlementaire werkzaamheden zijn tot eind februari opgeschort. De manier waarop dat gebeurde, toonde vooral hoe het niet moet. Discreet overleg tussen paars en CD&V-N-VA kon niet verhinderen dat het afgesproken vertragingsmanoeuvre, synoptische tabel geheten, zo onhandig gebracht werd dat het het Vlaams kartel de gordijnen in joeg. De crisette werd snel bezworen, maar achteraf bleef in de hoofden van de betrokken politici maar een vraag hangen: wie probeert wie een loer te draaien? Welk strategisch masterplan ontgaat ons hier? Is dit een boksmatch vol bruut geweld of een strategisch schaakspel?

In de Russische roman Oorlog en vrede ontkracht Tolstoj een van de hardnekkigste mythes over de klassieke oorlogsvoering. De geschiedschrijving, gedicteerd door de overwinnaars, stelt veldslagen voor als de uitvoering van zorgvuldig opgestelde tactische plannen. De opperbevelhebber is een meesterstrateeg, die de zetten van zijn tegenstander voorziet en die puur met de kracht van zijn intellect countert. Oorlogvoeren is schaken voor grote jongens. De werkelijkheid was meestal prozaïscher. Bij gebrek aan betrouwbare kaarten liepen legertjes elkaar vaak rakelings mis, bij gebrek aan communicatie wist de generaal vaak amper wat er gebeurde. Achterhoedes werden plots voorhoedes, snelle beslissingen onverwachte toevalstreffers. Oorlog is chaos, de uitkomst onzeker.

Het debat over B-H-V is oorlog in moderne tijden. Het gaat over een morzel grond, maar de echte inzet is zoveel groter. Ideologisch weegt het hele debat extreem licht. Nee, het is grondwettelijk niet te rechtvaardigen dat Elio Di Rupo (PS) en Louis Michel (MR) tot diep in Vlaanderen stemmen kunnen ronselen bij Franstaligen. Maar uiteindelijk gaat het over een of twee zetels bij verkiezingen om de zoveel jaar. B-H-V is voor alles een symbool, in tegenstelling met bijvoorbeeld het communautaire debat over de splitsing van de gezondheidszorg, waar principes als solidariteit, zelfbeschikking en de toekomst van het land meespelen. B-H-V is het vervelende resultaat van veertig jaar institutionele compromissen, het schoonheidsfoutje van de opeenvolgende staatshervormingen. Niet meer, niet minder. Maar door er een halszaak van te maken, is het intussen een ultieme krachtmeting geworden tussen de politieke spelers in dit land.

Geen wonder dus dat liefhebbers van politiek stratego er duimen en vingers bij aflikken. Maar laten ze zich vooral niet vergissen: hun controle op het hele gebeuren is kleiner dan ze denken. De woelige kamercommissie, die bijna tot een Vlaamse crisis leidde, bewees dat ten overvloede. Op voorhand was iedereen er gerust op: er was afgesproken dat het parlement wel bezig zou blijven, met een synoptische tabel, en tegelijk zou de druk op de ketel niet opgevoerd worden. Ook CD&V en N-VA waren op de hoogte en het pleit voor hen dat ook zij meewerken aan het enige scenario dat ooit tot een oplossing kan leiden. Al kunnen ze dat natuurlijk niet hardop zeggen.

Maar plots ging het snel. Het VB dwong een snelle stemming af, Willy Cortois (VLD) zag niet dat achter zijn rug de CD&V'ers verbouwereerd naar elkaar zaten te kijken, ging door met het oorspronkelijk plan en oogstte algemeen hoongelach. Weg mooi plan, gezichtsverlies van CD&V en N-VA, die niet anders konden dan met het regeerakkoord zwaaien en politieke maagdelijkheid claimen. Dat het zo zou lopen kon niemand voorspellen, laat staan organiseren.

Geen tactisch masterplan dus, maar dat amateur-strategen de gelegenheid meteen gebruiken om nog wat meer collateral damage te veroorzaken, is dan weer de evidentie zelve. De splitsing van de kieskring, daar wordt bijna niemand warm of koud van. Maar een wig drijven tussen CD&V en N-VA of tussen de paarse coalitiepartners, via een ingenieus carambole-effect, dat is de natte droom van de tactici van de Wetstraat. En daar schuilt nu juist het hele gevaar, aangezien niemand echt goede kaarten in de hand heeft.

Aan Franstalige kant is de situatie nog vrij duidelijk. De PS is bereid tot praten, zoals voorzitter Di Rupo aangaf, maar mag in de Waalse publieke opinie vooral niet te toegeeflijk lijken. Begrijp: betaal een aanvaardbare prijs en wij zullen in naam van het staatsbelang wel meestappen. De grootste druk op de PS komt van de MR, waarmee de vertrouwensrelatie sinds de regeringsvormingen op regionaal vlak gevoelig beschadigd is. Opgejaagd door de eigen kartelpartner FDF, spreekt de MR de stoerste taal, maar eigenlijk wil voorzitter Reynders vooral harde garanties van de PS dat zijn partij niet meteen na de splitsing uit de regering geflikkerd wordt. Ook in Wallonië gaat het debat over B-H-V dus helemaal niet over de kieskring, maar over machtsverhoudingen.

Aan Vlaamse kant ligt het allemaal nog zoveel moeilijker. In de aanloop naar de Vlaamse verkiezingen is door alle partijen stoere taal gesproken. Een retorisch opbod dat achteraf maar uiterst moeilijk in het Vlaams regeerakkoord vertaald kon worden. CD&V en N-VA, federaal in de oppositie, wilden een deadline voor de splitsing in het regeerakkoord. Dat zou meteen een verpletterende druk op de schouders van de regering-Verhofstadt leggen, een scenario waarvan sommigen al hardop droomden. De paarse partijen maakten duidelijk dat niemand hen kon vragen hun eigen federale regering in moeilijkheden te brengen. B-H-V mocht in het regeerakkoord, zolang het maar op een manier gebeurde die enige flexibiliteit toeliet. Er kwam de taalkundige vondst 'onverwijld' aan te pas om iedereen tevreden te stellen. Sindsdien is iedereen aangewezen op vertrouwen en B-H-V is in die context de ultieme toetssteen geworden.

Waar het uiteindelijk om gaat, is de vraag wie zich de politieke leider van Vlaanderen mag noemen. Met zijn 'nieuwe zakelijkheid' profileerde minister-president Leterme zich diametraal tegenover de bevlogenheid van premier Guy Verhofstadt. Toen Verhofstadt, in volle DHL-crisis en na het uitstel van zijn regeerverklaring, uitgeteld in de touwen leek te hangen, wees alles erop dat Leterme het zou halen. Maar aanhoudende ruzietjes in de Vlaamse regering hebben intussen het imago van degelijk staatsmanschap ook aangetast. Als het misloopt, dreigen er zo enkel verliezers over te blijven. Niemand lijkt zich daar beter van bewust dan de SP.A van Stevaert. Als VLD en CD&V kibbelen in de Vlaamse regering, zijn de socialisten in geen velden of wegen te bekennen. Als het over B-H-V gaat, vermijdt Stevaert zorgvuldig olie op het vuur te gieten. "B-H-V is probleem 177", klinkt het. Niet echt belangrijk, maar het moet wel opgelost worden. Meer in het midden kun je je niet positioneren.

B-H-V moet gesplitst worden. Er zullen wel een paar vondsten à la 'onverwijld' aan te pas komen om iedereen de kans te geven het compromis als een overwinning voor te stellen. Alleen dan is de crisis bezworen, zijn er winnaars en geen verliezers. Lukt het niet en komen er toch verkiezingen, dan weet iedereen dat er met het VB een speler aan de zijlijn staat die iedereen schaakmat kan zetten. Dan gaat B-H-V de geschiedenis in, niet als het zoveelste communautaire dossier, maar als het debat dat geen Belg snapte, maar hem wel het geloof in de politiek deed verliezen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234