Woensdag 12/05/2021

Michel Houellebecq

Michel Houellebecq speelt met de angsten van Frankrijk

null Beeld AFP
Beeld AFP

"Neen, ik bedrijf geen satire of provocatie", zegt Michel Houellebecq over zijn nieuwe roman 'Soumission' (***1/2), waarin een islampartij de macht grijpt in Frankrijk. "Maar ik speel wel in op de angsten van de Fransen." Opnieuw toont de moralist zich een meester van de ambiguïteit.

Eens te meer rolt Michel Houellebecq over de tongen. Sinds halverwege december uitlekte dat de schandaalauteur met een explosieve roman over de islam op de proppen zou komen, staan de zenuwen op scherp.

Aanvankelijk zou die La conversion (de bekering) heten. Maar de uiteindelijke titel Soumission laat weinig aan de verbeelding over. Houellebecq verwijst ondubbelzinnig naar de onderwerping aan Allah. Zelfs de Franse pers legde de link met Theo van Goghs en Ayaan Hirsi Ali's controversiële anti-islamfilm Submission (2004). Zoals bekend werd Van Gogh kort erna, op 2 november 2004, op brutale wijze vermoord in Amsterdam.

"La bombe Houellebecq", kopte Magazine Littéraire in haar januarinummer. En ja, dit is méér dan een ordinair voetzoekertje. De auteur verbeeldt in zijn 300 pagina's tellende roman hoe een moslimpartij bij de Franse presidentsverkiezingen in 2022 de plak gaat zwaaien en het extreem rechtse Front National van Marine Le Pen de pas afsnijdt. Dankzij de gewaardeerde steun van de socialisten en centrumrechts, die moeten kiezen 'tussen de pest en de cholera'.

"Politieke fictie in een Frankrijk dat niet zo veraf van het onze ligt", zo kondigt uitgever Flammarion trots Houellebecqs nieuwste worp aan. "Ik heb gewoon de geschiedenis wat versneld, ik condenseer de evoluties die ik aannemelijk acht", lichtte Houellebecq toe in een lang gesprek met The Paris Review. Daarin drukt hij ons op het hart dat hij geen 'satire' of 'provocatie' wil bedrijven.

undefined

null Beeld Getty Images
Beeld Getty Images

Mes in de wonde

"Houellebecq provoceert niet. Hij verliest hooguit voeling met de werkelijkheid", zo vond filosoof Alain Finkielkraut na lezing van het boek. Maar dat opperpessimist Houellebecq in 2002 de islam al beschimpte als "la réligion la plus con" ligt nog vers in het geheugen. Zijn oekaze in het tijdschrift Lire was een echo van wat een personage in Platform debiteerde: "De islam kon alleen maar ontstaan in een stompzinnige woestijn, tussen vieze bedoeïnen, die niets anders te doen hadden dan - neem me niet kwalijk - hun kamelen te neuken. Vanaf haar ontstaan kenmerkt deze religie zich door een ononderbroken reeks van oorlogen en bloedbaden."

Doet Houellebecq er in Soumission nog een schepje bovenop? Moet Flammarion preventief persoonlijke bewaking voorzien voor zijn goudhaantje? Je zou voor minder voor een aanslag vrezen.

Opiniestukken en meningen kaatsten spoedig heen en weer in de aanloop naar de verschijning, vandaag 7 januari. Zeker nadat een gescande piraatversie op het internet aan het circuleren ging. Zo liet Ali Baddou, een populaire allochtone presentator bij Canal+, weten dat hij zich beledigd voelde: "Ik ben ontsteld te merken dat het jaar 2015 start met islamofobie, geïnstigeerd en verspreid door een groot Frans romancier." Zelfs president François Hollande liet zich niet onbetuigd. Hij gaat het boek aandachtig lezen, "al gunt hij de literatuur alle vrijheid". Hollande riep de Fransen wel op "zich geen angst te laten aanpraten".

De intussen 56-jarige Michel Houellebecq heeft altijd graag het mes in de wonde gedraaid. Het is zijn overtuiging dat de wereld draait om "verlies, leed en het kwaad". Met internationaal gewaardeerde romans als Elementaire deeltjes (1998), Platform (2002) en Mogelijkheid van een eiland (2005) bracht Frankrijks voornaamste literaire exportproduct gewiekste dolksteken toe aan de moderne samenleving. Tegen de schenen schoppen van de islam, het feminisme en de generatie van mei 1968 zijn vaste prik in zijn oeuvre, net als vreugdeloze seks en een diepgeworteld pessimisme, aangelengd met een soort dead pan humor.

In Frankrijk wordt Houellebecq veelvuldig als reactionair weggezet. In het buitenland geldt hij eerder als een intelligent maar smeuiig waarnemer van een op drift geraakte beschaving, die hij met geamuseerde dubbelzinnigheid gadeslaat. 'Midden in de wereld', luidde de ondertitel van Platform, misschien tot op heden zijn meest visionaire roman, waarin hij akelig accuraat een reeks aanslagen op Bali voorspelde. Haalt Houellebecq met Soumission opnieuw zijn gelijk?

Toch lijkt de kettingrokende beroepsprovocateur de voorbije jaren wat van zijn stekeligheid te hebben ingeboet. Exemplarisch was zijn reactie op de felbegeerde bekroning met de Prix Goncourt voor La carte et le territoire (2010), een onderscheiding die hem eerder twee keer door de neus was geboord. Met ongewone aaibaarheid liet Houellebecq zich fêteren en interviewen. In het achtuurjournaal zat hij erbij als een vriendelijke koorknaap, die zelfs zijn morsige haren in de plooi had gelegd.

Van erg lange duur was zijn mildere periode niet. Houellebecq is en blijft een ongeleid projectiel. Toen hij in 2013 weer de neus aan het venster stak met de ongemeen sombere dichtbundel Configuration du dernier rivage, beschouwde Le Figaro de poëmen als "de zwanenzang van Houellebecq". De zelfdestructieve schrijver takelt intussen in ijltempo af, alsof hij in een eeuwige alcoholische halfslaap vertoeft. Tandeloos en met verwilderde haardos oogt de gegroefde Houellebecq tegenwoordig als een lookalike van de krankzinnig geworden schrijver Antonin Artaud.

Dat Houellebecq zich in Soumission nu buigt over de Franse politiek, komt niet uit de lucht vallen. Het houdt verband met zijn terugkeer naar Frankrijk in 2012, nadat hij sinds 2000 in Ierland en later Catalonië had geresideerd. Sindsdien woont hij weer in Parijs, veilig verschanst in het dertiende arrondissement, beter bekend als Chinatown.

Daar frappeerden hem "de enorme veranderingen" in Frankrijk en het Westen. "Het is een van de redenen waarom ik deze roman wilde schrijven", zegt hij in The Paris Review. Vorig jaar had hij in het tijdschrift Lui al een politieke blauwdruk uitgetekend voor Frankrijk, met de directe democratie als speerpunt. Houellebecq bekende toen zich "extrêmement mal" te voelen in Frankrijk. Hij sloot een burgeroorlog niet uit. "Het is ongelooflijk hoe de regering erop uit lijkt om het ongeluk van de bevolking alleen maar te vergroten."

Soumission is in veel opzichten een klankkast van deze uitlatingen, die perfect in het plaatje lijken te passen van reactionair Frankrijk. Dat heeft sinds kort zijn nieuwe goeroe in de conservatieve Eric Zemmour, die een bestseller scoort met Le suicide français. Of schurkt Houellebecq zich aan tegen de nog extremere Renaud Camus (die in Soumission de speechschrijver is van Marine Le Pen)?

undefined

Ambiguïteit

Toch is de schrijver slim genoeg om zich niet voor één kar te laten spannen. Je kunt deze roman op behoorlijk veel niveaus lezen: als "trieste farce" (zoals Libération stelt) maar evengoed als schop onder de kont van krachteloze Franse politici.

Trap vooral niet zomaar in de val van de roman à thèse, want Soumission is een borrelend vat vol tegenstrijdigheden. Of zoals Philippe Lancon schrijft in Libération: "Soumission is een Spaanse herberg, die openstaat voor alle angsten van hedendaags Frankrijk. (...) Het is ook een lowbudget politieke fictieroman, genre Ed Wood, zonder veel bekommernis om de credibiliteit."

De roman begint uiterst houellebecqiaans. De mistroostig melancholische én gedesillusioneerde toon is ons vertrouwd sinds zijn debuut De wereld als markt en strijd (1994). In de eerste hoofdstukken introduceert Houellebecq zijn enigszins slome ik-verteller: François, een academicus die zich verdiept in leven en werk van de Franse ambtenaar-auteur Joris-Karl Huysmans (1848-1907). Zoals bekend bekeerde Huysmans zich op het eind van zijn leven fanatiek tot het katholicisme, na zijn decadente meesterwerk A rebours.

Dat is veel meer dan een detail, in een boek waarin godsdienst een prominente rol speelt. In veel opzichten spiegelt het leven van François dat van Huysmans: zijn kluizenaarschap, afkeer van de wereld en uiteindelijke bekering. Zij het dat François de islam gaat belijden. Het personage zit dicht op de huid van Houellebecq zelf: "Wat zou er gebeurd zijn met mijn leven als ik in mijn jeugd Huysmans was beginnen lezen, vervolgens literatuur had gestudeerd en professor was geworden? Ik verbeeld me levens die ik niet heb geleid." (in The Paris Review)

De 44-jarige François heeft het gevoel dat de hoogtepunten van zijn leven al achter hem liggen. Hij leidt een onopvallend bestaan als weliswaar gewaardeerd professor aan Paris III, waarbij hij jaarlijks een nieuw vriendinnetje scoort. Geleidelijk aan droogt zijn debiet op. Hij moet zijn bijna mechanische seksuele appetijt stillen bij prostituees of op YouPorn.

François' misogyne inborst wordt door Houellebecq danig uitvergroot. Feministen zullen meermaals hyperventileren tijdens het lezen van Soumission. Zo noemt hij gelegenheidsliefje Aurélie smalend een 'oiseau mazouté', 'al bezit ze nog wel een superieur vermogen om met haar vleugels te fladderen'. De academische wereld slaat hij met afstandelijkheid gade. Echt veel politieke belangstelling vertoont hij niet: "Je me sentais aussi politisé qu'une serviette de toilette." Maar de maatschappelijke ontwikkelingen dringen zich onmiskenbaar aan hem op. In het Frankrijk van 2022 regeert de onveiligheid, al worden straatgeweld en relletjes subtiel afgedekt.

undefined

null Beeld rv
Beeld rv

Karikaturaal

Met zweethanden volgt François de presidentsverkiezingen, die een opvolger moeten aanwijzen voor de tweede ambtstermijn van de kleurloze en nog amper getolereerde François Hollande. In de tweede, beslissende ronde (nadat de eerste wegens fraude ongeldig is verklaard) staan op 5 juni 2022 het extreem rechtse Front National en de Fraternité Muselmane, een nieuwe radicale moslimpartij, diametraal tegenover elkaar.

De islampartij haalt met Mohammed Ben Abbes de presidentssjerp binnen door zich te verenigen met de centrumrechtse UMP en de Parti Socialiste, en zo Marine Le Pen het gras voor de voeten te maaien. Voor de traditionele partijen is het kiezen voor het minste kwaad. Maar omdat de schrandere moslimleider Ben Abbes een gematigd profiel heeft en Frankrijk binnen de EU wil houden, krijgt hij hun voorkeur.

Wat voor Abbes telt, is demografie en het verspreiden van de islamideologie. In Soumission levert het uitgebluste Frankrijk met zijn gebrek aan burgerproject, zijn doorgedreven individualisme, zijn eenzaamheid en seksuele miserie zich willoos over aan de islam. Dat brengt dynamiek én rust in de samenleving, zo profeteert Houellebecq. Vrouwen keren terug naar de haard, gestimuleerd door overheidssubsidies en geld uit petroleumstaten. Ze kleden zich decent en verhullend. De werkloosheid slinkt. In voormalige no-gozones keert de kalmte terug en verzwindt de criminaliteit. De universiteiten worden in een spoedtempo geïslamiseerd. François kiest eieren voor zijn geld. Hij bekeert zich tot de islam en kan blijven doceren. Zijn 'soumission' opent het troostrijke perspectief op polygame relaties onder de sluier.

Schetst Houellebecq een geloofwaardig perspectief? Niet echt. De islam wordt hoogst karikaturale trekjes toegedicht. Wie erop gebrand is, vindt ongetwijfeld voldoende munitie om Houellebecq af te schilderen als een moslim- en vrouwenhater. Het parfum van de provocatie zweeft wel degelijk boven de roman. Maar is het zo klip en klaar? In wezen delen ook de krachteloze Franse politici in de klappen én kleedt hij ook de hedonistische westerling uit. Helaas hangt de plot regelmatig met losse lasdraadjes aan elkaar, volgens het principe van 'lange halen, snel thuis'. Je kunt niet zeggen dat Houellebecq zich erg bekommert om de finesses van de politieke en sociologische realiteit. Bovendien dreigt een buitenlandse lezer weleens de kluts kwijt te raken bij de scheepsladingen Franse politici en debatleiders die de revue passeren.

Zal dit boek een langdurige polemiek uitlokken? Best mogelijk. De schrijver mag in het begeleidend interview in The Paris Review proberen de nuance te bewaren, het is niet ondenkbaar dat hij verward zal worden met de uitlatingen van zijn personages.

Houellebecq heeft gepoogd zich in te leven in de geesteswereld van een Franse moslim, beweert hij. "Ik besefte dat ze zich in werkelijkheid in een totaal schizofrene situatie bevinden", zegt hij. "Wat kan een moslim doen met zijn stem? Hij is totaal niet vertegenwoordigd. Terwijl het wel een religie is met politieke consequenties. Daarom drong het idee van een moslimpartij zich aan mij op."

undefined

Nieuwe dimensie

Houellebecq pointilleert met sardonisch genoegen een eenzijdig beeld van een Franse samenleving in verval. Dat is uiteraard gepermitteerd in politieke fictie. Maar hoe ver reikt de houdbaarheidsdatum van deze roman? Dat de islam met zo weinig tegenstand het roer in handen kan nemen en vrouwen naar de haard dirigeert, lijkt nogal van de pot gerukt. Thematisch is dit boek een echte stamppot, een allemansgerecht waarin iedereen wel zijn gading vindt. Wat krijgen we niet allemaal voorgeschoteld? Switchen van de Zwarte Madonna in Rocamadour naar de soepelheid van vrouwenkutten, het is voor Houellebecq slechts een koud kunstje.

Wat beklijft het meest? Uiteindelijk toch de zielloze, desolate atmosfeer die Houellebecq rondom zijn hoofdfiguur François weet te draperen. Is de politieke context slechts een ideologisch decorum voor zijn worsteling met een ontoereikend leven? Soumission is in alle opzichten een onvervalste Houellebecq. Al klinkt het riedeltje bekend in de oren, niemand is in staat zo'n geniepig, tegendraads, ergerlijk, schokkend en tegelijk gevoelig, poëtisch én grappig boek te schrijven.

Voeg daarbij zijn veelgeprezen 'écriture plate' en laconiek droge toon, én je gaat voor de bijl. Bovendien krijgt de hopeloze strijd tegen het verval en de dood hier een nieuwe dimensie. En die ligt in het geloof. Een worsteling die aartsatheïst Houellebecq zélf schijnt door te maken, zo bekende hij. Een thema dat tegenwoordig wel meer Franse schrijvers bezighoudt. Kijk maar naar megabestseller Le Royaume van Emmanuel Carrère, over zijn verhouding tot de Bijbel.

Niet toevallig bekende Carrère onlangs in een interview hoezeer Houellebecq het Franse schrijverswereldje op zijn grondvesten doet daveren: "Om eerlijk te zijn: als schrijver waren we op ons gemak voor Houellebecq eraan kwam. Sinds Jean-Paul Sartre stond de positie van 'contemporain capital' vacant. Nu heeft Houellebecq ze ingenomen. Akkoord, hij neemt veel plaats in. Maar zijn plaats is verdiend."

Michel Houellebecq, Soumission, Flammarion, 300 p.

De Nederlandse vertaling verschijnt in mei bij De Arbeiderspers, in een vertaling van Martin de Haan.

undefined

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234