Zaterdag 03/12/2022

PostuumMichail Gorbatsjov

Michail Gorbatsjov (1931-2022), de man die ongewild de Sovjet-Unie ten grave droeg

Michail Gorbatsjov in 1986, een jaar na zijn aantreden als Sovjet-leider. Hij zou de laatste met die functie blijken.  Beeld Getty Images
Michail Gorbatsjov in 1986, een jaar na zijn aantreden als Sovjet-leider. Hij zou de laatste met die functie blijken.Beeld Getty Images

Met het aantreden van Michail Gorbatsjov waaide er vanuit Moskou een frisse wind de wereld in. Het Westen leerde twee Russische woorden: glasnost (openheid) en perestrojka (hervorming). Maar in zijn thuisland vlogen de protesten ‘Gorby’ om de oren. Er kwam weliswaar meer democratie, maar economisch en politiek was het een chaos.

Dick van Rietschoten

Michail Sergejevitsj Gorbatsjov werd op 2 maart 1931 geboren in een boerengezin uit een onaanzienlijk stadje in het zuidwesten van Rusland, tussen de Zwarte Zee en Kaspische Zee. Eind jaren veertig ging hij rechten studeren in Moskou en na zijn huwelijk met medestudente Raisa (die zich bekwaamde in de filosofie) voltooide hij nog een studie landbouweconomie in Stavropol, waar ze waren gaan wonen. Daar vervulde hij verschillende functies binnen het partijapparaat. Eind jaren veertig had hij zich al aangesloten bij de jongerenorgansatie van de communistische partij, want alleen een actief partijlidmaatschap bood kansen om maatschappelijk hogerop te komen.

In de jaren zeventig kwam Gorbatsjovs opmars in de bestuurlijke gelederen in een versnelling. Hij viel op door zijn intelligentie en organisatietalent, werd secretaris van de regio Stavropol en vervolgens lid van de Opperste Sovjet, het ‘parlement’ in Moskou. Partijleider Leonid Brezjnev benoemde hem in 1978 tot lid van het Centraal Comité, de nationale partijtop, waar hij de landbouwportefeuille kreeg.

In 1980 stootte hij door naar het Politbureau, de eigenlijke regering, waar hij met zijn 49 jaar de jongste was te midden van partijdinosaurussen als Brezjnev, Gromyko, Andropov en Tsjernenko. Vijf jaar later al stond hij aan de top van het failliete Sovjet-rijk. In 1982 was Brezjnev overleden en diens opvolgers Andropov en Tsjernenko waren in dermate slechte gezondheid dat ze ook al snel op de begraafplaats belandden.

Handjes schudden met Ronald Reagan, president van de VS. De twee sloten baanbrekende wapenakkoorden. Beeld Bettmann Archive
Handjes schudden met Ronald Reagan, president van de VS. De twee sloten baanbrekende wapenakkoorden.Beeld Bettmann Archive

Openheid

Met het aantreden van Gorbatsjov waaide er vanuit Moskou direct al een frisse wind de wereld in. Alleen al de aanblik van de nieuwe Russische leider verschilde hemelsbreed met wat men decennialang gewend was geweest. Geen norse, star ogende man, maar iemand met een plooibaar en vriendelijk gelaat die ook nog eens een nimmer eerder vertoonde openheid betrachtte.

Nog geen jaar nadat Gorbatsjov de leiding over de vervallen grootmacht had overgenomen, leerde het Westen twee Russische woorden kennen die geregeld uit Gorbatsjovs mond vloeiden: glasnost (openheid) en perestrojka (heropbouw, hervorming).

Met zijn vrouw Raisa, zijn grootste steun tot haar dood aan kanker in 1999. Beeld Corbis/VCG via Getty Images
Met zijn vrouw Raisa, zijn grootste steun tot haar dood aan kanker in 1999.Beeld Corbis/VCG via Getty Images

De opgave waarvoor de man met de karakteristieke wijnvlek op het hoofd zichzelf had gesteld, was immens: binnenslands moest de wrakke economie opgepept worden en diende het begrip ‘democratie’ gestalte te krijgen. Op het buitenlandse toneel moest er ook schoon schip worden gemaakt. Dat hield onder meer de terugtrekking in van Sovjet-militairen uit Afghanistan (dat in 1979 was binnengevallen) en het sluiten van akkoorden met Verenigde Staten, onder leiding van Ronald Reagan, over wederzijdse vermindering van kernwapenarsenalen. De twee laatstgenoemde doelen werden gehaald, maar de voorgenomen grote schoonmaak in de Sovjet-Unie had soms veel weg van sisyfusarbeid.

Berlijnse Muur

Intussen begon het in de communistische vazalstaten van het Oostblok te broeien. Ook daar werd de roep om hervormingen luider. In juni 1987 wierp Reagan tijdens een bezoek aan Berlijn nog eens olie op dat vuur met zijn oproep “Meneer Gorbatsjov, breek deze muur af!”.

In oktober 1988 kreeg Gorbatsjov meer bevoegdheden toen hij behalve partijleider ook hoofd van de Sovjet-Unie werd. In de maanden die volgden, voerde hij een aantal zuiveringen uit waarbij talrijke leden van het oude partijregime werden afgezet. In een toespraak tot de Algemene Vergadering van de Verenigde Naties kondigde hij in december 1988 de geleidelijke terugtrekking van een half miljoen Russische militairen uit Oost-Europa aan en in mei 1989 bezocht hij China, waar hij de al sinds lang bekoelde relaties tussen beide landen weer opwarmde.

Gorbatsjov begroet Erich Honecker, leider van de DDR, in oktober 1989. Een maand later viel de Berlijnse Muur. Beeld Sygma via Getty Images
Gorbatsjov begroet Erich Honecker, leider van de DDR, in oktober 1989. Een maand later viel de Berlijnse Muur.Beeld Sygma via Getty Images

Ademloos keek de wereld datzelfde voorjaar toe hoe er gaten ontstonden in het IJzeren Gordijn: eerst tussen Hongarije en Oostenrijk en daarna ook in Tsjechoslowakije. Duizenden inwoners uit Warschaupact-landen, onder wie veel Oost-Duitsers, namen de wijk naar het Westen. Gorbatsjov greep niet in. Op 9 november trilde de DDR op haar grondvesten en viel de Berlijnse Muur. De wens van Reagan en miljoenen anderen was in vervulling gegaan, hoewel Gorbatsjov zelf de Muur niet had neergehaald. Hij had er slechts indirect voor gezorgd. Toch was er een jaar later niemand in de wereld die met meer recht de Nobelprijs voor de Vrede in ontvangst mocht nemen dan hij.

Binnenlandse opstand

De lofprijzingen die Gorbatsjov in het buitenland ten deel vielen, stonden in schril contrast met de protesten die hem binnenslands om de oren vlogen. Er kwam weliswaar meer democratie, maar in economisch en politiek opzicht was het een chaos.

Het kostte veel tijd om het roer om te gooien. Velen waren teleurgesteld: de hooggespannen verwachting dat het snel met de armoede gedaan zou zijn, kwam niet uit. Anderzijds waren voormalige partijbonzen verbitterd over het verlies van aanzien en privileges.

Daarnaast werd Gorbatsjov geconfronteerd met opspelend nationalisme en onafhankelijkheidsdrang in allerlei deelrepublieken van de Sovjet-Unie, met de Baltische staten Estland, Letland en Litouwen voorop. Bij demonstraties in Litouwen en Letland liet hij het leger zelfs met harde hand ingrijpen. De situatie leek hem langzamerhand boven het hoofd te groeien. Er was een geest uit de fles ontsnapt die er nooit meer terug in zou raken. Michail Gorbatsjov was een tragische held geworden.

Met Margaret Thatcher. Ondanks hun ideologische verschillen konden ze het goed met elkaar vinden. Beeld Getty Images
Met Margaret Thatcher. Ondanks hun ideologische verschillen konden ze het goed met elkaar vinden.Beeld Getty Images

Bij vrije verkiezingen in juni 1991 werd Boris Jeltsin, voormalig voorzitter van de Opperste Sovjet, gekozen tot president van ‘deelrepubliek’ Rusland. Gorbatsjov bleef partijleider en overkoepelend president van de in staat van ontbinding verkerende unie. Maar niet lang meer. In augustus pleegde een groep communisten-oude-stijl een staatsgreep. Gorbatsjov, die op dat moment met zijn vrouw in zijn datsja op de Krim was, kreeg huisarrest. In Moskou wist Jeltsin het vertrouwen van het leger te winnen en de coupplegers in de hoek te zetten. Gorbatsjov keerde heelhuids, maar politiek beschadigd terug naar de hoofdstad.

Nu was Jeltsin de sterke man. Hij maakte Gorbatsjov duidelijk dat het beter was de Sovjet-Unie op te heffen, wat in december 1991 gebeurde. De deelrepublieken, met Rusland als centrale grootmacht, vormden van toen af aan het Gemenebest van Onafhankelijke Staten.

Minder dan 1 procent

Gorbatsjovs rol in de wereld was echter nog lang niet uitgespeeld. In het buitenland genoot hij nog altijd een enorme populariteit. Hij vloog de wereld rond, hield lezingen en ontving onderscheidingen en eredoctoraten bij de vleet. In 1992 richtte hij de Gorbatsjov Stichting op, een internationale denktank op met name sociaal en economisch gebied, en in 1993 de milieuorganisatie Green Cross International. Maar een comeback in de Russische politiek zat er niet in. Toen hij het bij presidentsverkiezingen in 1996 opnam tegen Jeltsin, kreeg hij nog niet 1 procent van de stemmen.

Bijna op de drempel van de nieuwe eeuw moest Michail Gorbatsjov afscheid nemen van zijn geliefde Raisa, die aan kanker overleed. Na een periode van rouw ging hij echter weer aan het werk. In september 2008 kondigde hij samen met de steenrijke zakenman Aleksander Lebedev de oprichting aan van een nieuwe Russische partij, die de onder Poetin ingezakte democratische beginselen nieuw leven in wilde blazen.

In 1991 moest Gorbatsjov noodgedwongen de macht overdragen aan Boris Jeltsin, die de eerste president van de Russische Federatie werd. Beeld Sygma via Getty Images
In 1991 moest Gorbatsjov noodgedwongen de macht overdragen aan Boris Jeltsin, die de eerste president van de Russische Federatie werd.Beeld Sygma via Getty Images

In 2008 deed Gorbatsjov nog eens van zich spreken door plannen een nieuwe partij te stichten, maar zijn Onafhankelijke Democratische Partij kwam nooit van de grond. Hij werd in het buitenland geprezen, maar in eigen land gold hij vooral als de man die de Sovjet-Unie naar de ondergang hielp.

De laatste jaren van zijn leven was hij kritisch voor president Poetin en diens partij Verenigd Rusland, die hij van verkiezingsfraude beschuldigde. Ook was Gorbatsjov teleurgesteld in het Westen. Bij de herdenking van de 25ste verjaardag van de val van de Berlijnse Muur verweet hij de westerse landen dat ze hun afspraken met hem niet zijn nagekomen en geprofiteerd hebben van het tijdelijk verzwakte Rusland.

Drie jaar geleden kwam Gorbatsjov voor het laatst in het nieuws. Tegen de BBC zei hij dat het gevoel van onveiligheid tussen het Westen en Rusland vooral komt door de vele nucleaire wapens. Volgens de oud-president moesten die allemaal worden vernietigd, “om ons en onze planeet te redden”. Hij werd 91 jaar oud.

Wereldleiders roemen nalatenschap: ‘Inspiratie voor ons allen in deze tijden’

Europees Commissie-voorzitster Ursula von der Leyen noemt de leider van de Sovjet-Unie in een reactie op zijn dood “een vertrouwde en gerespecteerde leider”. “Hij speelde een cruciale rol in het beëindigen van de Koude Oorlog en het neerhalen van het IJzeren Gordijn. Dat maakte de weg vrij voor een vrij Europa. Zijn nalatenschap is er een die we niet zullen vergeten”, schreef Von der Leyen op Twitter.

Volgens VN-chef Antonio Guterres was Gorbatsjov “een unieke staatsman die de loop van de geschiedenis heeft veranderd. Hij heeft meer gedaan dan ieder ander individu om de Koude Oorlog tot een vredig einde te brengen.”

Boris Johnson zegt “de moed en integriteit” die Gorbatsjov toonde bij het beëindigen van de Koude Oorlog altijd te hebben bewonderd. “In tijden van Poetins agressie tegen Oekraïne blijft zijn onvermoeide toewijding aan het openen van de Sovjet-Unie een inspiratie voor ons allen”, aldus de Britse premier.

De Russische president Vladimir Poetin uitte via een woordvoerder op zijn beurt “diepe sympathie” voor de nabestaanden van Gorbatsjov. Hij zal familie en vrienden van de voormalige leider woensdagochtend een telegram sturen om zijn condoleances over te brengen.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234