Zaterdag 16/01/2021

Mh mou touV kuklouV taratte

Archimedes

(Verstoor mijn cirkels niet)

Een mooie zomerdag in een stad bij de Middellandse Zee. Een lastige wijsneus mag in de tempel zijn oordeel vellen over een overspelige vrouw die op heterdaad werd betrapt. Het is een experiment, het is een hinderlaag van Farizeeën en schriftgeleerden. Want het oordeel lag voor het grijpen, het stond al lang in de wet. Iedereen wordt geacht de wet te kennen, en een wet wil altijd wel iemand stenigen. De vrouw wacht het verdict af; de Farizeeën en schriftgeleerden roepen Hem tot de orde: "Wat zegt Gij nu?" En toen gebeurde het: er gebeurde in feite niets. Geen oordeel, geen weigering, geen tegenspraak, geen spot. Wat gebeurde, was gewoon een jonge jood die even op de pauzeknop drukte, zweeg, zich vooroverboog en met de vinger op de grond schreef. Het was iets ongehoords, iets onvoorspelbaars, iets wat zich niet tot de orde liet roepen. Hij kon niet meteen van dienst zijn. "En toen ze aanhielden met vragen, richtte Hij zich op, en sprak tot hen: Wie van u zonder zonde is, werpe de eerste steen! Weer boog Hij Zich voorover, en schreef op de grond." Zo staat het in het evangelie. Vreemd genoeg staat er niet bij wat Hij precies op de grond heeft geschreven. De evangelist wist het niet, wilde het liever niet kwijt of vond het gewoon het vertellen niet waard. Het is ook niet te zien op Rubens' schilderij van Christus met de overspelige vrouw, waar de grond buiten beeld is gebleven. Wel schilderde Rubens bovenaan in het midden twee jongens. De ene staart dromerig naar de grond, de andere kijkt nogal geschrokken voor zich uit. Zij hadden het gezien. Was het een tekening, een woord, een betekenisloze krabbel? En waarom had Christus gezwegen en zomaar iets op de grond geschreven, tot tweemaal toe? Om tijd te winnen, de aandacht af te leiden? Om beter te kunnen nadenken? Uit verveling? De jonge jood nam zijn eigen tijd en was zo op een volstrekt nieuwe plaats gaan staan, ergens buiten de wet van de macht, waar niemand in de val zou lopen, waar iedereen gered kon worden.

Nog zo'n mooie zomerdag aan de Middellandse Zee, nu op Sicilië en in de derde eeuw voor Christus. Een soortgelijke situatie, maar dan één met tragische gevolgen. Archimedes zit op het strand van Syracuse te piekeren over een meetkundig bewijs. Ook hij buigt zich voorover en tekent iets op de grond, iets wat we nooit te weten zullen komen. Hij schrijft in het zand tot hij het gevonden heeft. Het strand was Archimedes' favoriete werkplaats, met uitzicht op natuurlijke geometrische figuren. Een lijn, een vlak, een puntje aan de horizon, in de rechthoek van de zee of de cirkel van de lucht. Op het natte zand, daar kon je het makkelijkst tekenen. Maar niet te dicht bij de vloedlijn, waar zijn figuren en formules te snel zouden wegspoelen.

In die dagen werd er op Sicilië nog volop Grieks gesproken. Syracuse, de grootste stad van Groot-Griekenland, was pas na een lange belegering door generaal Marcellus ingelijfd bij het Romeinse Rijk. Archimedes had zich daartegen verzet. Op verzoek van de Griekse koning Hiëro II, zijn vriend en beschermheer, had de grote wiskundige zijn diepe minachting voor de toegepaste wetenschap tijdelijk opgeborgen. Voor de slag om Syracuse had hij allerlei vernuftige militaire toestellen ontworpen, defensief en offensief. Er wordt verteld dat hij zelfs een heel systeem van lenzen en holle spiegels uitdokterde, een wapen waarmee de schepen van Marcellus van op een grote afstand in zee in brand konden worden gestoken. Maar dat is de legende. Archimedes zag vooral veel heil in enorme katapulten, katrollen en hefbomen. "Geef mij een vast punt buiten de aarde waar ik kan staan, en ik hef in mijn eentje de hele globe op", had hij zijn koning beloofd. Natuurlijk kon geen enkele koning hem dat stoere theoretische punt, die machtige, ultieme hefboom bezorgen. Syracuse werd geplunderd, Sicilië werd Romeins en Archimedes keerde terug naar zijn grote liefde, de zuivere, abstracte wiskunde. Wat was de verhouding tussen een bol en de cilinder waarin die bol precies paste? Hoe benader je het dichtst het getal pi? Hoe bereken je eigenlijk een regelmatige spiraal?

Archimedes zat op het strand aan zijn laatste bewijs te sleutelen toen een soldaat van Marcellus hem tegen het lijf liep. Marcellus was naar het schijnt zo slecht nog niet. Hij had het bevel gegeven de wapendeskundige van het Griekse verzet vooral niet te doden. Hij wilde Archimedes zo snel mogelijk persoonlijk ontmoeten. Misschien wilde hij hem wel in dienst nemen, of vond hij het gewoon een leuk idee om de vriend te worden van een uitzonderlijk wiskundig genie. Een geleerde Griek stond chic. Maar de soldaat die Archimedes op het strand zag zitten, wist niet goed met wie hij de eer had. "Kom mee, de generaal wil je zien." Archimedes gaf geen kik, zijn bewijs moest af. "De generaal wil je zien."

Archimedes weigerde niet, maar zweeg en schreef nog iets op de grond. Hij reageerde niet zo brutaal als de cynicus Diogenes van Sinope, die zijn bewonderaar Alexander de Grote ooit had gevraagd om uit zijn zon te gaan. Waarschijnlijk was Archimedes uiteindelijk gewoon meegegaan, zodra het probleem was opgelost. De soldaat werd ongeduldig en gaf Archimedes een stamp. "Verstoor mijn cirkels niet", antwoordde hij, of "Laat mij mijn bewijs afmaken." Op dat punt verschillen de historische bronnen nogal van mening. Zeker is in elk geval dat de soldaat een heel andere logica hanteerde. Hij leefde in een andere tijd. Hij kende niet de eigen tijd van het creatieve denken en stak Archimedes neer met zijn zwaard.

Voor de hedendaagse Franse filosoof Alain Badiou, zelf ook wiskundige, zijn situaties als deze pas echt 'filosofische situaties'. Hoezo, is elke situatie dan niet potentieel filosofisch? Kun je dan niet gewoon filosoferen over alles wat zich voordoet, aangezien het op zichzelf toch al een groot wonder is dat er iets is, en niet niets? Niet voor mensen als Archimedes, Christus of Badiou. Echt denken is onvermijdelijk keuzes maken, meestal harde keuzes, in politiek, wetenschap, kunst of liefde. Ook als het zomer is aan de Middellandse Zee. Tonen dat er soms een onoverbrugbare afstand bestaat, tussen het creatieve denken en de macht, tussen de onderdrukten en de wet, tussen meetkunde en Marcellus. Dat die afstand kan worden belicht en afgemeten, en dat er soms risico's moeten worden genomen, meer dan we denken, omdat er nu eenmaal breuken zijn, omdat er dingen gebeuren die de consensus doen wankelen en plots iets heel anders mogelijk maken dan de wet van de consensus. Daarom mogen sommige cirkels niet worden verstoord, mag er al eens op de pauzeknop gedrukt, op de grond geschreven en diep nagedacht.

Piet Joostens

Het strand was Archimedes' favoriete werkplaats, met uitzicht op natuurlijke geometrische figuren. Een lijn, een vlak, een puntje aan de horizon

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234