Woensdag 22/01/2020

Studentendrama

Mexico heeft er genoeg van, maar volstaat dat?

Beeld Reuters

De massamoord op 43 studenten door een drugskartel, in opdracht van een corrupte burgemeester en zijn vrouw, veroorzaakt een protestgolf in Mexico. Keldert het 'bloedbad van de onschuldigen' de economische heropleving onder president Enrique Peña Nieto? Of versnelt dit de oorlog tegen de drugskartels?

Ya me cansé! Ik heb er genoeg van! De uitspraak waarmee de Mexicaanse minister van Justitie, Jesus Murillo Karam, eind vorige week een persconferentie afsloot, is de leuze geworden van de Mexicanen die op de sociale media massaal protesteren tegen het bloedige drugsgeweld en de corrupte politici. De druppel, en het onderwerp van de persconferentie, is de massamoord op 43 Mexicaanse onderwijsstudenten in Iguala. Regisseur Natalia Beristáin gaf de slogan een eigen leven op YouTube. "Ik ben het zat, de verdwenen Mexicanen, de onthoofdingen, de lijken die van viaducten hangen", zei ze in een filmpje. "Ik ben het zat, de politieke klasse die mijn land heeft ontvoerd, en de klasse die corrumpeert, liegt, doodt. Ik ben het zat."

Al snelden volgden protestacties op straat. Maandag werden enkele uren lang de aankomst- en vertrekhallen van de internationale luchthaven van badplaats Acapulco, net zoals Iguala ook in de staat Guerrero, geblokkeerd door 2.500 studenten en familieleden van de vermoorde jongeren. Hun doel was bewust gekozen om druk te zetten op de regering, want de massa's buitenlandse toeristen die er landen voor zonvakanties in zwaarbewaakte hotels, pompen veel buitenlandse valuta in de economie. Ook in Mexico-Stad gingen de voorbije dagen duizenden mensen de straat op. Betogers probeerden de deur van het presidentieel paleis in brand te steken.

Ook de vermoorde studenten van de Ayotzinapa Universiteit gingen op 26 september betogen in Mexico Stad. Met 120 man hadden ze twee bussen met chauffeurs opgeëist, een strategie die betogers er wel meer gebruiken - achteraf worden de bussen teruggegeven. Deze keer kwamen ze abrupt tot stilstand aan een wegblokkade in Iguala. De lokale politie nam ze prompt onder vuur. Daarbij vielen al zes doden. "Er kwamen schoten uit alle richtingen. We schreeuwden dat we geen wapens bij ons hadden maar ze bleven maar vuren", vertelde Alejandro, een 19-jarige overlevende achteraf.

Beeld RV

Smeergeld of de kogel

Drieënveertig studenten werden vervolgens door de politie overgedragen aan leden van het lokale drugskartel, de beruchte Guerreros Unidos. De Mexicaanse Justitie beschikt nu over bekentenissen van kartelleden die vertelden hoe ze de studenten letterlijk in twee veewagens propten. Vijftien zouden tijdens de daaropvolgende rit gestikt zijn.

De anderen werden koudweg geëxecuteerd, op een vuilnisbelt in het nabijgelegen Cocula. De moordenaars verklaarden dat ze de lichamen bedolven onder een brandstapel van diesel, plastic en rubberen banden die ze veertien uur lieten branden. Skelet- en asresten werden daarna vermengd en in zakken gedumpt aan de oevers van de San Juan-rivier. "Omwille van de schade door de hitte zal het zeer moelijk zijn om een DNA-identificatie uit te voeren", erkende justitieminister Murillo Karam.

Intussen zijn al 74 daders en medeplichtigen aan het bloedbad gearresteerd, onder wie bendeleden, agenten, en de twee hoofdverdachten: de lokale burgemeester José-Luis Abarca en zijn vrouw, María de los Ángeles Pineda. Het koppel droeg de politie op de studenten te arresteren en 'het probleem op te lossen'. Ze waren bang dat ze een feestje zouden verstoren, waar Pineda moest spreken.

Het echtpaar is een schoolvoorbeeld van wat Mexicanen 'narcobestuurders' noemen. Beiden maakten deel uit van de Guerreros Unidos. Los Ángeles Pineda was berucht onder haar narco-alias, 'de koningin van Iguala'. Getooid met flamboyante juwelen en omringd door zwaarbewapende lijfwachten van het kartel waste ze samen met haar echtgenoot drugswinsten wit via een 'legaal' zakenimperium, met 65 eigendommen, waaronder juwelenwinkels en een winkelcentrum.

De bendecultuur in Iguala is berucht. Verscholen tussen goudmijnen en steengroeves is de stad met 140.000 inwoners een strategisch smokkelkruispunt waar gangsters opiumpapavers cultiveren voor heroïne en een marihuanasoort kweken - 'Acapulco Gold', een van de weinige soorten die de Oxford English Dictionary haalde. Lange tijd was dit roversnest het wingewest van drugsbaron Arturo Beltrán Leyva, alias 'de baard'. Pas na zijn gewelddadige dood in december 2009, tijdens een gecoördineerde aanval door het Mexicaanse leger en de Amerikaanse antidrugsbrigade DEA ontstonden de Guerreros Unidos.

Mexico ontdekt nu pas wat voor schrikbewind het drugskartel de voorbije jaren voerde. In de zoektocht naar de vermiste studenten ontdekte de federale politie tot dusver al twaalf massagraven, met minstens 38 verminkte lichamen. Slechts twee lichamen zijn intussen geïdentificeerd: een vader en een zoon die nog naar huis hadden gebeld om te zeggen 'dat de lokale politie ze vasthield'.

Nu pas durven mensen terug openlijk te praten. "De slechte mensen kwamen 's nachts in autokonvooien", vertelde Ramiro Vazquez, een lokale landbouwer die nabij een ontdekt massagraf woont. "Soms hoorden we geweerschoten, soms geschreeuw. Natuurlijk belde ik de politie nooit. Soms hoorde de politie bij de moordenaars."

Meestal zwijgt de politie. De onderbetaalde ambtenaren mogen kiezen volgens een gevreesd gezegde: plata ó plomo? Zilver of lood? Lees: smeergeld of de kogel? De meeste misdaden blijven hierdoor ongestraft.

De massamoord in Iguala dreigt nu de pogingen van president Enrique Peña Nieto om zijn land een vreedzamer imago te geven, vroegtijdig te kelderen. Toen hij eind 2012 verkozen werd maakte hij er een punt van dat Mexico zijn imago van narcostaat moest afschudden en zich globaal moest presenteren als snelstijgende groeieconomie. Peña Nieto wil dat doel bereiken met zijn 'Pact voor Mexico', een economisch hervormingsplan dat nu al de oliesector liberaliseerde. Nu is de drugsoorlog terug, van nooit weggeweest met een geschatte 100.000 doden en 26.000 vermisten sinds 2006.

Peña Nieto schermt graag met het argument dat tijdens het eerste jaar van zijn presidentschap het aantal moorden in Mexico met 15 procent daalde, maar het waren er nog altijd 22.732. Guerrero, waar de studenten zijn vermoord, is nog altijd de gewelddadigste staat van het land met 2.087 moorden vorig jaar - waardoor er een moordgraad is van 61 per 100.000 inwoners.

Ook in de strijd tegen de kartels is er onder Peña Nieto in de praktijk niet zoveel veranderd als onder zijn voorganger Felipe Calderón. Onder druk van de Verenigde Staten bleef de focus liggen op de aanpak van de grootste drugsexporteurs, die jaarlijks voor miljarden dollars aan marihuana, cocaïne, heroïne en crystal meth doorverkopen aan Amerikaanse dealers. Zo werd Joaquin 'El Chapo' Guzmán, de leider van het beruchte Sinaloa-kartel, in februari dit jaar gearresteerd. Maar een bijwerking van de focus op grote drugskartels is dat zij zich anders organiseerden. Kartels als de Zetas en het Golfkartel deelden zich op in netwerken vol onderaannemers. Bendes zoals de Guerreros Unidos opereerden als semi-autonome spelers, en bleven zo onder de radar van de federale overheid. Nog een gevolg van de fragmentatie: doordat ze de drugsroutes niet langer alleen onder controle hebben, bevechten de kartels elkaar en leggen ze zich toe op een andere inkomstenbron: ontvoeringen van burgers. Volgens de overheid waren er 105.682 kidnappingen in 2012. Veel mensen worden verruild voor losgeld, anderen verdwijnen spoorloos.

De dramatisch hoge cijfers van desaparecidos verklaart waarom de federale overheid weinig aandacht schonk aan de verdwenen studenten. Ze waren niet meer dan een zoveelste trieste statistiek. Peña Nieto blunderde ook door afwezigheid. Pas op 29 oktober, meer dan een maand na hun verdwijning, ontving hij familieleden van de vermiste studenten in zijn paleis.

Beeld RV

Killers stijf van coke

De hamvraag nu is of het 'bloedbad van de onschuldigen', zoals de Mexicaanse historicus Enrique Krauze de massamoord noemde, een vroegtijdig einde dreigt te maken aan de economische heropleving die Peña Nieto beloofde of dit juist de strijd tegen de kartels zal bespoedigen?

Antropoloog en oorlogsfotograaf Teun Voeten, die aan de Universiteit Leiden een dissertatie schrijft over het extreme drugsgeweld in Mexico, is alvast pessimistisch over de slaagkansen van Peña Nieto. "Welke economische heropleving?", vraagt hij zich kritisch af. "Het drugsgeweld is zo endemisch in Mexico dat de verwevenheid van de georganiseerde misdaad en het establishment zich vandaag heeft doorgezet op alle overheidsniveaus - van het presidentiële tot het lokale burgemeestersniveau, wat in de zaak van de vermoorde studenten heel duidelijk werd. Dat krijgt niemand snel uitgeroeid, ook Peña Nieto niet. De president laat uitschijnen dat er minder misdaad is, maar eigenlijk worden er gewoon minder misdrijven gerapporteerd: mensen durven geen aangifte te doen uit angst voor de corrupte politie, en de media worden met geweld het zwijgen opgelegd. In de staat Veracruz lees je bijvoorbeeld weinig over geweld omdat de meeste journalisten zijn gearresteerd of vermoord. Als het dan toch ergens rustig wordt is het dikwijls omdat één kartel de strijd met zijn rivalen won. Zo heerst in Ciudad Juarez, waar vijf jaar geleden tien moorden per dag werden gepleegd, een bedrieglijke rust. De grensstad staat nu volledig onder controle van het Sinaloa-kartel."

President Peña Nieto kondigt nu nieuwe anticorruptiewetten aan, die burgemeesters en andere ambtenaren streng bestraffen voor samenwerking met de kartels. Weinigen vertrouwen hem. Met Peña Nieto kwam na twaalf jaar oppositie ook de Institutionele Revolutionaire Partij (PRI) weer aan de macht - die een grote verantwoordelijkheid heeft voor de chronische corruptie.

Volgens Voeten is de strijd tegen corruptie in eigen rangen nochtans een topprioriteit wil de Mexicaanse overheid ooit het vertrouwen van zijn burgers terugwinnen. Daarom vindt Voeten het goed dat de bevolking demonstreert. "Ik hoop dat het iets uithaalt. Er moet een einde komen aan de straffeloosheid. De staat heeft normaal het monopolie van geweld. In Mexico gebruikt iedereen geweld, want de staat wordt gezien een verlengstuk van de georganiseerde misdaad. Men weet niet meer wie los buenos en los males zijn, fnuikend voor een rechtsstaat is dat."

Volgens Voeten veroorzaakte de vuile drugsoorlog een totale sociale desintegratie. "Vroeger werden alleen bendeleden getroffen. Er waren ongeschreven regels dat vrouwen en kinderen gespaard moesten blijven. Geweld werd in Mexico alleen instrumenteel gebruikt, vandaag is het een communicatiemiddel: lijken worden aan bruggen gehangen of onthoofd - een praktijk die ze kopieerden van Al Qaida na de onthoofding van journalist Daniel Pearl in 2002. Je kunt cynisch stellen dat de drugskartels onthoofdingen als 'terreurmedium' perfectioneerden. Hun boodschap: spot niet met ons, wij zijn de grootste cabrones van de buurt. Het geweld wordt altijd maar extremer, door groepsdruk binnen en tussen de bendes, maar ook onder invloed van drugs. Killende kartelleden staan dikwijls stijf van de coke."

Om de voedingsbodem van hun geweld weg te nemen moet volgens Voeten op veel fronten tegelijk worden gestreden worden, en niet alleen in Mexico. "Eigenlijk moet je Thomas Piketty toepassen op Mexico. Het land beschikt over alle economische troeven om welvarend te zijn maar het politiek klimaat is rot. De kern van hun probleem is sociale ongelijkheid, wat begon na een omstreden liberalisering van landbouwgronden in 1992 onder ex-president Carlos Salinas. Landarbeiders verpauperden massaal. De kartels zijn op deze rurale onderklasse gaan teren, opererend als multinationale zakenorganisaties die op een zwarte markt beantwoorden aan een vraag naar drugs - vanuit de VS en Europa - en hun criminele winsten wereldwijd witwassen bij internationale banken."

Beeld Reuters
Beeld © AFP / RONALDO SCHEMIDT
Beeld RV
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234