Zaterdag 16/01/2021

Met weifelende zekerheid

De Gentse moraalfilosoof Jaap Kruithof overleed drie jaar geleden. 'Teksten voor de toekomst' is gelukkig meer dan een 'liber amicorum' over deze 'landmeter van de twijfel'. Jos Geysels

Echte politiek maakt enthousiast", zei de Franse marxistische filosoof Alain Badiou in een recent interview. En hij voegde eraan toe dat "politiek enthousiasme is met een collectief". Zijn woorden zijn niet van toepassing op de mail-politiek van de Vlaamse regering, wel op het leven en denken van Jaap Kruithof (1929-2009).

Gedurende bijna vijftien jaar was hij een geanimeerd ondervrager en commentator in de politieke debatten die hij samen met Eric Goeman tijdens de Gentse Feesten organiseerde. Die leverden lekker ouderwetse en ellenlange discussies op die steevast eindigden met het lied 'We zullen doorgaan' van Ramses Shaffy.

Doorgaan deed Jaap Kruithof gedurende zijn hele leven. Onverbiddelijk was zijn kritiek op het eenzijdig humanisme, het neoliberalisme, de teloorgang van een groot deel van de linkerzijde, de onrechtvaardige Noord-Zuidrelaties en een moderniteit die de planeet naar de verdoemenis leidt.

En geloof me, hij kon snoeihard uit de hoek komen en versterkte vaak zijn betoog met de nodige decibels en krachttermen. Soms kregen zijn interventies de klank van een manifestatie waartegen het moeilijk opboksen was. Meermaals zat ik dan te zuchten en te puffen wanneer hij in de periode van paars-groen Agalev verweet "een reformistische koers aan te houden". "Geysels, wat doe je daar eigenlijk in die regering?", hoor ik hem nog zeggen. En blij dat ik dan was wanneer na bijna vier uur zweten Ramses Shaffy's lied werd ingezet. Dan kon ik doorgaan.

Even onverbiddelijk was zijn geloof in een andere wereld, in de mogelijkheid, meer nog de noodzaak, om vanuit een ecocentristische, socialistische visie een sociaal-leefbaar samenlevingsproject te ontwikkelen.

"Niet stemvast maar met de gloed van de overtuiging" zongen we dat lied van Shaffy. We noemden het "onze nieuwe internationale" omdat "we alleen samen zijn in de werkelijkheid van de sociale strijd", schrijft Eric Goeman in Teksten voor de toekomst. Het boek is een bloemlezing met fragmenten uit alle belangrijke teksten van Kruithof, mooi verdeeld in degelijk ingeleide hoofdstukken die de hoofdlijnen weergeven van het denken en de interesses van Kruithof.

Het is ook een herinnering aan iemand die samen met Leo Apostel de afdeling Moraalwetenschap aan de Universiteit Gent uitbouwde en "in onze streken één van de invloedrijkste filosofen van zijn generatie was", zoals de samenstellers van het boek (Rik Pinxten, Ronald Commers en Luc Desmedt) in hun inleiding schrijven. Kruithof speelde inderdaad in de jaren zestig en zeventig zowel academisch als maatschappelijk een belangrijke rol. Hij verdween daarna enigszins uit de publieke belangstelling maar kreeg, vooral na Neo-liberalisme (2000), weer de nodige aandacht, zij het in beperktere kring.

Wat Teksten voor de toekomst interessant maakt is dat de veelzijdige interesses van Kruithof ruim aan bod komen. Hij was een verwoed muziekliefhebber die zich druk maakte over de "opmars van het sociale geluid" dat "stress verwekt en onze auditieve gevoeligheid afstompt". Ook veel van de rock- en popmuziek die hij op de meeste radiozenders hoorde, catalogiseerde hij als "muzikale propaganda". Volgens hem overschrijden we alle grenzen en "bestaat er geen werk- of ontspanningsmuziek meer, geen lente-, zomer-, herfst- of wintermuziek".

Dat milde conservatisme, dat velen als ouderwets beschouwen, is een terugkerend thema, ook in zijn leven als verzamelaar. Hij bouwde een immense verzameling op van kleine voorwerpen, meer dan 10.000, die hij in een privémuseum (Museum Primrose) onderbracht in zijn huis. Voorwerpen die de menselijke inventiviteit en creativiteit toonden en die hij wilde conserveren voor de toekomst. Want die heeft niet alleen teksten nodig, maar ook voorwerpen, "zeker in een wereld waarin een onbeperkte uitbreiding van de gemonetariseerde markt een aantal waarden, zoals liefde, vriendschap, kunstbeleving, ethische attitudes aantast. Niet alles mag met geld te koop zijn."

Ecocentrisme

Kruithof was een overtuigd humanist. "Tegenover godsdienst sta ik in principe negatief, maar het religieuze heeft een bredere achtergrond, namelijk de relatie tot het heilige. Dat wil zeggen dat de totaliteit waarin we leven, meer waard is dan de mens, dat hij er als element in functioneert", schrijft hij in 1995. In deze zin verduidelijkt hij zowel zijn hang naar het totale, het heilige als zijn kritiek op een eenzijdig humanisme dat "de mens als de enige maat der dingen" stelt. Hij neemt afstand van een "enggeestig homocentrisme" en kiest, vooral na het lezen van het eerste rapport van de Club van Rome resoluut voor een "ecocentrisme". Deze keuze, ontwikkeld in De mens aan de grens (1985) kon op weinig bijval rekenen van de "georganiseerde vrijzinnigheid in Vlaanderen" (Rik Pinxten).

Kruithof was een dwarsligger en liet zich zelden imponeren door de modieuze golven van de tijdgeest. Dat maakte hem geen cynische, teruggetrokken intellectueel. Integendeel, zijn enthousiasme voor de politiek bleef mateloos overeind, gedreven door zijn pogingen om een synthese te vinden tussen "zijn en willen", "denken en voelen", "individu en samenleving". Zijn ideeën evolueerden, maar zijn motivatie om een oplossing vinden voor een kwaliteitsvol samenlevingsproject bleef centraal staan. Van De zingever (1968) tot en met Het humanisme (2001) houdt hij vast aan het primaat van de totaliteit die de mens overschrijdt.

Van daaruit ontwikkelde hij zijn radicale kritiek op het economisch liberalisme dat de markt overal laat binnendringen, geen oplossing heeft voor de toenemende ongelijkheid en van "de wereld een stinkende puinhoop maakt". Wie zijn boek Neo-liberalisme uit 2000 herleest, herkent er ongetwijfeld kritieken in die nu, na de financiële crisis, in veel andere publicaties opduiken. In die zin ging hij met zijn woede de Occupy-beweging vele jaren vooraf.

Dezelfde woede inspireerde hem tot een ongenadige kritiek op (een groot deel van) de linkerzijde die "de klassenstrijd" opgeeft, zich laat "integreren in het kapitalisme" en (zoals liberalen) "een heerszuchtige attitude" heeft tegenover de natuur. Zij hebben geen concreet alternatief en zullen "op het gebied van inauthenticiteit ten onder gaan als ze geen duidelijke en planetaire stellingname" verdedigen. Harde, provocerende taal van een politiek debater die zich in andere teksten opstelde als een groot verdediger van de wetenschappen en van de noodzaak tot deskundigheid. "Ja, ik ben erg tuk op definities en het gevolg daarvan is misschien dat bepaalde problematieken niet goed uit de verf komen."

Kruithof was een "landmeter van de twijfel" (Peter De Graeve). Hij wilde vanzelfsprekendheden in vraag stellen en politieke begrippen als democratie en macht zorgvuldig analyseren. Deze twijfelende zoektocht weerhield hem er niet van om met de nodige stelligheid zijn oordeel te vellen. Soms was zijn geloof groter dan de feitelijkheid, botsten zijn ideologische veralgemeningen met de noodzaak tot nuance en slaagde hij er onvoldoende in om een moderne synthese te ontwikkelen tussen zijn socialistische en ecologische ideeën. Ook deze tekortkomingen komen aan bod in dit boek waardoor het, gelukkig, meer is dan een verheerlijkend 'liber amicorum'.

Kruithof was geen schaterlachende optimist, maar een betrokken, soms brommende intellectueel die zijn "solidariteit met allen die de kapitalistische onderdrukking van de mens door de mens bestrijden, nooit zal opgeven". Dat engagement kleurde zijn woede en maakte hem ook een ongeduldige cartograaf voor de toekomst. Of de kaarten die hij in beeld bracht ook de juiste zijn, zullen de toekomst en de kritische lezer beoordelen.

De laatste zin uit dit boek zal in elk geval nog enige jaren actueel blijven: "Het zou verstandiger zijn om de avonturen met de hoofddoeken te stoppen. Voor één keer zijn de Engelsen toch verstandiger. Daar laten ze de vrouwen die hoofddoeken dragen, ook achter het loket, gewoon doen. Er gaat van dat gedrag voor mensen met enige tolerantie geen enkel gevaar uit."

Soms is het goed door te gaan, met "weifelende zekerheid in een sprakeloze tijd".

Jaap Kruithof

Teksten voor de toekomst (geselecteerd en ingeleid door Rik Pinxten, Ronald Commers en Luc Desmedt), EPO, 509 p., 28,50 euro

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234