Zaterdag 14/12/2019

reportage

Met Radio Martiko op platenjacht in Caïro: "We speuren naar popmuziek met een hoek af. Noem het archeologie"

Fred Kramer van Radio Martiko beluistert op zijn terras in Caïro de vangst van de dag. Beeld Hannes Vandenbroucke

Arabische funk, Griekse swing, Iraanse surf: het Gentse dj-duo Radio Martiko gaat wereldwijd in platenwinkels snuffelen, op zoek naar de coolste etnische dansmuziek. Van de obscuurste vintage platen maken ze heruitgaves op hun eigen platenlabel. Wij gingen mee record diggen in Caïro.

“Kun je een pak koffie, een extra koffer en wat cash geld meenemen naar Caïro? Fred mist zijn bakje cafeïne ’s morgens. En hij heeft in vier dagen al evenveel Egyptische platen gekocht als normaal in drie weken tijd. Als het zo doorgaat, is zijn geld straks op. En krijgt hij zijn vangst niet allemaal mee naar België.”

Mechiel Vanbelle, cofounder van Radio Martiko, komt daags voor ons vertrek nog wat laatste richtlijnen geven. Mechiel is de specialist Latijns-Amerikaanse tunes van het Gentse dj-duo, Fred Kramer, de linkerhelft van Radio Martiko, neemt het Midden-Oosten voor zijn rekening. Mechiel en Fred combineren hun beroep van dj-duo met het runnen van een platenlabel en het verkopen van plaatjes.

Vierentwintig uur later blijkt de special delivery geen overbodige luxe. Fred struikelt in zijn Airbnb-appartementje aan de Nijl al over de singles. De ene al wat ­psychedelischer dan de andere, qua sound en qua hoes. Lezen wat er op die vintage covers staat, kan hij niet. Maar zijn neus voor Arabische muziek is inmiddels zo afgesteld, dat hij kwaliteit bijna kan ‘ruiken’. “En als er al iets moet vertaald worden, heb ik mijn geheime wapen mee: Loes”, lacht hij. Zijn lief studeerde Arabistiek en spreekt vlot het Egyptische dialect, omdat ze een ­tijdlang in Caïro woonde. Maar het belangrijkste: ze is mooi, charmant en intelligent. Ze kent de Egyptische codes als geen ander en weet donders goed hoe je hier mensen moet aanpakken. En: hoeveel geduld je moet hebben om je doel te ­bereiken.

Dat doel is in de eerste plaats: record digging. Zeldzame of onbekende platen zoeken van artiesten uit de fifties tot eighties: de gouden jaren van de Egyptische dansmuziek. “Naar religieuze muziek zoeken we hier niet. Enkel naar originele popmuziek met een hoek af. Als er bijvoorbeeld op een of andere manier een maffe westerse touch aan een nummer is, kopen we het. Die tracks werken goed in onze dj-sets met Radio Martiko. Ik laat je eentje horen.” Fred loopt naar zijn draagbare Columbia GP-3 platendraaier en kiest een zanderige blues. Een relaxte tune, met elektrische gitaar, wat elektronica en een of ander oriëntaals snaarinstrument. Vette combinatie, wel. Met je ogen dicht weet je niet of er een cowboy of nomade in de opnamestudio zat. De blues groovet niet, hij schuurt. En klinkt die muziek nu vals of is de plaat gewoon hobbelig?

“Dat is het hem nu net”, zegt Fred. “Arabische instrumenten worden in kwarttonen bespeeld. En westerse instrumenten niet. Als je die samenbrengt, wringt het sowieso. Daar zoeken we net naar. Arabische funk, Peruviaanse buikdansmuziek, Griekse swing, Iraanse surf, oriëntaalse rock: dat soort stuff draaien wij graag. Het slaat een brug tussen twee werelden.” Handig wel, dat kofferplatendraaiertje. De drie dagen dat we Radio Martiko in Caïro volgen, nemen Fred en Loes het overal mee op strooptocht. “We noemen het liever archeologie”, zegt hij. “Overal ter wereld proberen we etnische muziek op te graven. En soms zijn dat echt pot­scherven: tunes die verloren dreigen te gaan, omdat niemand er nog naar omkijkt. Digitale versies van de zeldzaamste nummers bestaan hier niet, enkel van de commerciële hits. Wij zoeken naar die verborgen ­pareltjes en hun geschiedenis. Soms kopen we die plaatjes online. Maar de grootste fun is natuurlijk ter plekke op vinylexpeditie gaan. Colombia, Athene, Casablanca, Caïro: overal waar we komen, duiken we in platenbakken met exotische muziek. Van de coolste nummers proberen we de originele muzikanten te contacteren, tenminste als ze nog leven.

“En als het écht interessant is, proberen we de rechten van die ­nummers of albums over te kopen bij de lokale platenfirma. De bedoeling is dan om die muziek opnieuw uit te brengen op ons platenlabel Radio Martiko. Dat hebben we in 2015 opgericht, omdat we met verzorgde ­reissues die etnische parels een nieuw leven kunnen geven. We ­remasteren de originele tapes, ontwerpen een nieuwe hoes en brengen ze op de markt in limited edition. Zo geraakt de muziek bij dj’s wereldwijd. Lefto volgt ons bijvoorbeeld al jaren. Onze droom is een internationale radioshow met de vetste exotica, genre Gilles Peterson Worldwide (Peterson is een wereldberoemd BBC-dj, red.). Voorlopig droppen we al onze mixen op Soundcloud.” Gemakkelijkheidshalve kun je dat genre ­‘wereldmuziek’ ­noemen. De Oxfam van de dj’s, zoiets. Maar dat wollige etiket pakt gewoonweg niet op Radio Martiko. Daarvoor is hun selectie te cool. Hun sound te vet. Hun veldwerk te uniek. Hun research te archeologisch.

Elvis van het Midden-Oosten

Geef toe: bij ‘archeologie’ en ‘Egypte’ denkt een mens spontaan aan opgravingen in het zand. En dat is het, als we daags erna naar platen gaan delven bij handelaar Mohammed. Zijn oude platenspeler, zijn honderden boeken, zijn posters: op alles in zijn pikdonkere Alibaba-grot ligt een laagje stof. Fred blaast het zand van elke platenhoes die hij vastpakt. Als hij ze wil beluisteren, borstelt hij het vinyl eerst nog eens af met het make-upkwastje van Loes.

Loes toont ons haar spiekbriefje: een lijst met cijferlettercodes, die naar ­serienummers op platen verwijzen. “Het is Freds boodschappenlijstje. Als we die ­platen vinden, nemen we ze zeker mee. Maar als we ons strikt aan die lijst houden, doen we geen ontdekkingen. Dus beluisteren we ook ­platen puur op gevoel.” Fred wijst naar een bak singeltjes en zucht. “Elk plaatje is uit haar originele hoes gehaald en ze werden allemaal samen in één fruitkist gekwakt. Waarom toch? Dat zand dat ertussen kruipt, krast die platen op termijn kapot. Als ik die kist over twee jaar doorsnuffel, zijn al die singles verloren. De oude platen zien ze als overstock. Zonde.” Toch lijkt aan Mohammed ook een nostalgicus verloren. Zijn vader verzamelde al ­vintage filmposters en krantenknipsels, hij zet die traditie verder. “Acht garages vol archiefmateriaal heeft die gast hier”, zegt Fred. “Met lege ­handen kom ik hier nooit buiten.” Het is een understatement: 116 singles koopt hij uiteindelijk. En – verrassend – ook dertien filmposters, onder meer van een obscure film met topgitarist Omar Khorshid in de hoofdrol. “Radio Martiko wil zich niet beperken tot muziek zoeken alleen. Elk stukje documentatie over belangrijke muzikanten kan in het booklet van onze platen komen. Ik wil dieper graven dan de muziek zelf.”

In verborgen antiquariaten snuffelt Fred naar zeldzame Egyptische singles. Beeld Hannes Vandenbroucke

Net daarom is het depot van Mohammed zoveel meer dan een ­platenwinkel: het is een schatkamer van Egyptische populaire cultuur. “De muziek van hier is bekend over de hele Arabische wereld. Umm Kulthum is de Elvis Presley van het Midden-Oosten: een wereldster, die 40 jaar na haar dood nog altijd meer platen verkoopt dan gelijk wie. Haar hits kent iedereen hier van buiten. Egyptische muziek is over de hele Arabische wereld verspreid geraakt, deels omdat ze zo vaak als soundtrack is gebruikt voor series en films. En die ­filmindustrie was in Caïro enorm. Daarom neem ik ­jullie morgen downtown mee naar Sono Cairo. Dat is het belangrijkste platenlabel van het Midden-Oosten, dat nu een multimediabedrijf is, ­gecontroleerd door de staat. In hun legendarische ­opnamestudio’s zijn vanaf 1958 mythische albums én tv-series opgenomen. Het platenlabel was cruciaal voor het verspreiden van Egyptische muziek in de Arabische wereld. In de jaren 80 stopte Sono Cairo hun vinyl­productie, omdat ze dachten dat cassettes en cd’s de ­toekomst waren. Ze ­hebben daar nog een archief vol ­originele mastertapes en magneetbanden, waarin ik heel graag wil ­grasduinen. Ik vraag me af of ze zelf nog weten wat ze liggen hebben.”

Vergane glorie

Dat blijkt niet het geval. Sono Cairo’s hoofdkwartier heeft een imposante façade, maar binnenin is het een vergane glorie, waar de tijd rond 1975 is blijven ­stilstaan. De piano van Mohamed Fawzy, een mythische ­componist en in 1958 oprichter van Sono Cairo, staat als mausoleum in de gang. Boven lopen we binnen in de halfvergane studio waar Umm Kulthum en Mohammed Abdel Wahab hun wereldhits opnamen. De vier ­kantoren waar we achtereenvolgens ontvangen worden – “Tea, Sir?” – zijn het perfecte decor voor een serie uit de jaren 70. We voelen ons op een filmset, waar ­figuranten continu op- en aflopen, acterend alsof ze druk bezig zijn. We hebben veel bekijks: van overal komen ambtenaren uit hun hok om ons de hand te schudden. Om selfies met ons te maken. Veel werk lijkt niemand hier te hebben. Al jaren niet. Maar niet één van de in totaal 1.500 bedienden lijkt zich daaraan te storen.

Fred en Loes hebben een duidelijk doel voor ogen: de archieven bezoeken, originele mastertapes beluisteren én de rechten voor hun heruitgaves uit de Sono Cairo-catalogus bespreken. Maar dat vergt geduld. Véél geduld. Als we na anderhalf uur thee slurpen eindelijk de archivaris te pakken hebben, blijken veel ­mastertapes verhuisd. Niemand weet goed waarheen of waarom. “Misschien liggen ze wel in onze vestiging in Alexandrië”, probeert iemand ons te sussen. Fred en Loes blijven rustig. Uitwendig toch. Bij hun vorige bezoek was plechtig beloofd om de archieven te openen. En om de analoge taperecorder te repareren, waarop ze de magneetbanden zouden konden beluisteren. “Dat is uiteraard weer niet in orde. Het is een chaos hier”, sist Loes tussen haar tanden, terwijl ze vriendelijk lacht naar de CEO van Sono Cairo. Of we geen sigaar willen? Nog een groepsfoto, naast de Egyptische vlag?

De CEO van platenlabel Sono Cairo: leiden de gesprekken straks tot een album met ­ heruitgaven van Egyptische singles? Beeld Hannes Vandenbroucke

Leuk, maar Fred en Loes kiezen een andere tactiek: een sterk rondje namedropping. De twee citeren artiesten, catalogusnummers, obscure releases en anekdotes uit de Egyptische muziek­geschiedenis. En die van Sono Cairo. Daarmee dwingen ze duidelijk respect af. “Door ­jullie pionierswerk beginnen we na te denken over onze vinylcollecties. We moeten op lange ­termijn samenwerken”, zegt de CEO van Sono Cairo. Fred knikt vriendelijk, maar voegt voor ons toe in het Nederlands: “Hoewel ze trots zijn op hun muzikale ­erfgoed, geven ze er niet veel om. Ze zijn verwonderd dat een Belg er zo veel over weet. Ze beginnen door te hebben dat ze er geld aan kunnen verdienen. Daar is het hen eigenlijk om te doen.”

Het zal deze trip bij nieuwe beloftes blijven, om tot in de archieven te geraken.

Photoshop voor platen

In Caïro beperkt de chaos zich helaas niet tot Sono Cairo. Ook het verkeer in de wereldstad van 20 miljoen inwoners is een zootje ongeregeld. Hier een auto ­besturen, is gekkenwerk, vandaar de vele (al even ­roekeloze) taxi’s. Op viervaksbanen rijden gemakkelijk zeven (!) auto’s toeterend naast elkaar. De smog is niet te harden, de stank kruipt in de kleren.

Snakkend naar een beetje rust, belanden we op Zamelek: een eiland in de Nijl, waar bomen en koloniale villa’s een minimum aan levenscomfort bieden. We ­hebben afgesproken met een ex-basketbalspeelster die een tweedehandsmuziekwinkel runt in een vervallen shopping mall. In de jaren 60 moet die plek westerse ­grandeur uitgestraald hebben, nu is het – letterlijk – doffe ellende. Als we de boomlange verkoopster willen begroeten, houdt ze ons haar elleboog voor. Als man worden we niet geacht om haar de hand te schudden. Diggers als Fred begroet ze hartelijk. Maar als hij roefelt in haar ­platenbakken, vloekt hij stilletjes “omdat ze al geplunderd zijn door zijn concurrenten”.

Aan de overkant in de mall heeft hij meer prijs: de platendealer kent Fred ­duidelijk ook en had al een paar knallers opzij gelegd voor hem. Soms zelfs meerdere exemplaren van dezelfde single, omdat Radio Martiko die toch kan doorverkopen via eBay of Discogs: een marktplaats voor tweedehandsmuziek. “Zelfs tot in Qatar zitten platenverzamelaars, die onze smaak volgen”, vertelt Fred. “Een deel van onze vondsten is voor doorverkoop, een deel belandt in onze ­platenbak. De meest exclusieve ­singles of albums, die ideaal zijn voor ­reissue op vinyl, sturen we naar Londen.” Meer bepaald naar Colin Young van See Why Audio. Hij doet waanzinnig werk: hij digitaliseert de platen of de analoge mastertapes. En uit de originele opnames haalt hij alle onzuiverheden weg. “Hij doet een soort photoshop voor muziek. Er zijn maar een paar sound­engineers als hij op de wereld”, zegt Fred. “Het zalige is: hij heeft feeling voor etnische muziek. Toch kan hij ook de sound hedendaags maken. Zijn restauratie behoudt de sfeer van het origineel.”

Hany Mehanna's studio is voor Radio Martiko een onuitputtelijke grot van Alibaba vol godvergeten opnames die dreigen verloren te gaan. Beeld Hannes Vandenbroucke

Mensen als Colin Young zijn zeldzaam. Record diggers als Radio Martiko die the extra mile gaan om wereldwijd in exotische oorden naar muzikaal erfgoed te speuren, zeker ook. Maar in de eerste plaats blijven ze dj’s, die aan cherrypicking doen: ze ziften de zotste stukjes popmuziek uit de massa kitscherige crap die gemaakt is. Ze draaiden hun global vintage supersounds al vaak in de White Cat in Gent, de Bonnefooi in Brussel en op festivals à la Sfinks en Roskilde. Pas in 2015 verbreedden ze hun dj-activiteit naar een platenlabel. Ze begonnen 7-inch singles heruit te geven van Griekse, Peruviaanse en zelfs Belgische deuntjes (The King Creoles, ­featuring Joe Harris!). Daarna volgde de Nuits d’Eté-trilogie: drie ­psychedelische albums van Abdou El Omari, een Marokkaanse kapper die heel zijn leven bij zijn mama woonde in Casablanca.

Synthlegende

Hun laatste wapenfeit is onze favoriet: de heruitgave van The Miracles of the Seven Dances, een experimenteel soloalbum van synth­legende Hany Mehanna uit 1973. Spacy elektronica, wacko strijkers, ­geniale percussie: het is Stevie Wonder aan de waterpijp. Deze Hany Mehanna (70) himself in levenden lijve kunnen ontmoeten in Caïro is – zowel voor ons als voor Radio Martiko – een Nijl-paal. Hij is een levende legende in de Egyptische muziek. Maar hoe mythisch sommige van zijn opnames ook zijn, hij laat de mastertapes achteloos in zijn studio rondslingeren. “Hij weet eigenlijk niet meer wat hij ­allemaal nog heeft. We hebben de hele dag gereserveerd om zoveel mogelijk masters te beluisteren in zijn studio. Als hij zijn taperecorder maar ­gerepareerd heeft.”

Dat blijkt tot Freds en Loes’ grote verbazing het geval. De studio zelf is een geïmproviseerde ruimte, met ­verstorven schuimpanelen aan de wand en vintage opnameapparatuur onder plastic. Wanneer de ­magneetbanden na 40 jaar door de boxen klinken, is de muzikant even verrast als Fred. “Ik hoor na 10 seconden al of een nummer bruikbaar is”, zegt Fred. “Maar uit ­respect voor Hany mag ik niet alles meteen ­doorspoelen. Voor hem is dit ook een nostalgietrip.”

Hany Mehanna geniet duidelijk van het moment en ­vertelt honderduit over alle opnames. “Ik wist niet dat ik dat nog allemaal had liggen. Fred heeft me echt wakker geschud”, zegt hij.

Nu Gilles Peterson nog.

Speciaal voor De Morgen Magazine maakte Radio Martiko een mixtape van hun platenjacht in Caïro. Van zanderige blues tot Cleopatra-elektronica: de perfecte soundtrack bij uw zaterdaglectuur! 

radiomartiko.be

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234