Maandag 11/11/2019

Buitenland

Met moorden over de grens kom je als regering niet zomaar weg

De omgeving van het Saudische consulaat in Istanbul is afgezet in verband met politieonderzoek. Beeld HH

Foute regimes komen meestal niet in de problemen als ze dissidenten vermoorden. Maar als ze dat buiten hun eigen landsgrenzen doen, vragen ze om moeilijkheden.

De Amerikaanse president Trump omschreef deze week de brute moord op de Saudische commentator en dissident Jamal Khashoggi als “de slechtste doofpotactie in de geschiedenis van doofpotacties”. Niet zozeer de moord zelf lijkt Trump het meest tegen de borst te stuiten, als wel de klungelige wijze waarop de Saudiër van het leven werd beroofd. 

Toch snijdt de kille analyse van Trump hout, vertelt de Amerikaanse professor en oud-journalist John Dinges. Hij was in de jaren zeventig correspondent in Chili voor The Washington Post, dezelfde krant waarvoor Khashoggi schreef. Dinges deed daar destijds verslag van een reeks politieke moorden.

“Het uitvoeren van politieke moorden in het buitenland is heel riskant”, zegt Dinges. “Je hebt geen controle over het bewijsmateriaal en het verloop van het onderzoek als een geheime operatie wordt uitgevoerd op vreemde bodem.” Dat bleek recent nog in de zaak van de Russische dissident Sergei Skripal en zijn dochter, toen de Russische geheime dienst hen in Londen probeerde te vergiftigen. De Britten wisten de geheim agenten te ontmaskeren. Over de moord op Khashoggi is Dinges verbaasd. “Ik heb veel politieke moorden meegemaakt, maar ik kan niets dommers bedenken dan dat je besluit­­ om iemand te vermoorden in je eigen consulaat.”

Latijns-Amerika

Chili was in de jaren zeventig het epicentrum van politieke moorden, vertelt Dinges. Hij schreef er twee boeken over. Het eerste gaat over Operatie Condor, een geheim programma waarbij verschillende Latijns-Amerikaanse regeringen waren aangesloten, en die tot doel had om verschillende dissidenten te vermoorden. Zijn andere boek gaat over de spraakmakende moord op de Amerikaanse journalist Charles Horman in 1973.

Dinges is momenteel in Chili voor onderzoek. Hij heeft nieuwe informatie over die politieke moord – de bevindingen worden opgenomen in de nieuwe druk van het boek – maar ondertussen volgt hij de zaak-Khashoggi met professionele belangstelling op de voet.

“De moord op Khashoggi doet mij sterk denken aan de politieke moordcampagne van Pinochet”, zegt hij. Pinochet kwam in september 1973 via een staatsgreep aan de macht, waarna hij een terreurcampagne begon. Meer dan drieduizend Chilenen werden vermoord, de meesten in Chili zelf, maar ook daarbuiten. “De junta begon al vrij vroeg dissidenten te vermoorden die naar het buitenland waren gevlucht.”

Orlando Letelier in 1976 Beeld Wikimedia

Orlando Letelier

In 1976 vatte Pinochet het plan op om de prominente dissident Orlando Letelier te liquideren. Het enige probleem: hij woonde in de VS. “Pinochet stuurde spionnen naar Paraguay, met als doel valse paspoorten te verkrijgen, die vervolgens naar Amerika moesten reizen. Dit plan mislukte (de Amerikaanse autoriteiten ontdekten dat de paspoorten nep waren, red.), maar de spionnen wisten met een ander vals paspoort Amerika toch binnen te komen. Een geheim agent plaatste een bom onder de auto van Letelier. Kort daarop werd hij opgeblazen.”

De moord op Letelier op 21 september 1976 was een grote fout, zegt Dinges. “Pinochet maakte hier dezelfde misrekening als de Saudische kroonprins. Pinochet kwam gemakkelijk weg met de dood van drieduizend Chilenen, maar niet met politieke moorden in het buitenland. Pinochet was, net als de kroonprins, in de veronderstelling dat de Amerikanen deze moord niet erg zouden vinden, omdat ze aan dezelfde kant stonden als hij. Pinochet was immers anti-communistisch, en had goede banden met Amerika.”

Fake news

Maar Letelier was een bekend figuur en doordat hij in Amerika was vermoord, werd de zaak al snel opgepikt door de Amerikaanse media. “De CIA was niet blij met de zaak en de ophef, en begon wat je tegenwoordig ‘fake news’ noemt te verspreiden. Ze bracht berichten de wereld in dat de moordenaars van Letelier linkse activisten waren, die tot doel hadden om het rechtse regime van Pinochet in een kwaad daglicht te stellen. Maar de FBI stelde een onderzoek in en kwam tot de conclusie dat daar niets van waar was.”

“Net zoals kroonprins Bin Salman dat nu probeert met de zaak-Khashoggi, deed Pinochet een vergeefse poging om de schuld in de schoenen te schuiven van ‘afgezwaaide agenten’ (ofwel spionnen die geheel zelfstandig hadden besloten om Letelier om te brengen, red).”

Mehdi Ben Barka

De politieke moord die wellicht het meeste lijkt op die op Khashoggi is die op de Marokkaanse activist Mehdi Ben Barka in 1965. De linkse academicus stond aanvankelijk, net als Khashoggi, op goede voet met het koningshuis. Hij was zelfs de mentor en wiskundeleraar van kroonprins Hassan II. Maar na de troonsbestijging van Hassan II in 1961 ging het bergafwaarts met deze relatie. Koning Hassan verafschuwde Ben Barka’s linkse ideeën, en hij werd beschuldigd van samenzwering. Ben Barka werd twee keer bij verstek ter dood veroordeeld, en hij overleefde verschillende moordaanslagen.

Ben Barka nam de wijk naar Zwitserland, maar al snel wist de Marokkaanse geheime dienst hem te vinden. Die wilde hem dood hebben, of in ieder geval terug in Marokko. Zolang Ben Barka in het buitenland verbleef vormde hij een gevaar voor het aanzien van de koning.

Mehdi Ben Barka Beeld Wikimedia

De activist was niet veilig voor de lange arm van Hassan II. Marokko bevond zich in het anti-communistische kamp, en daartoe behoorden de meeste Europese regeringen, waaronder de Franse. De Marokkaanse geheime dienst kreeg hulp van andere inlichtingendiensten bij het opsporen van Ben Barka, onder meer van de Franse, en mogelijk ook de Amerikaanse en Israëlische. Ben Barka had goede banden met de Egyptische president Gamal abdel-Nasser en de Cubaanse communistische leider Castro, maar was kwetsbaar op Europees grondgebied.

Parijs

Op vrijdag 29 oktober 1965 had Ben Barka een afspraak in Brasserie Lip in hartje Parijs. Op weg naar het café werd hij aangesproken door twee Franse agenten in burger. Hij werd meegenomen in een auto en sindsdien is er nooit meer iets van hem vernomen. In de afgelopen decennia deden verschillende theorieën de ronde over zijn verdwijning. De dissident Mehdi Ben Barka zou tijdens een verhoor zijn doodgemarteld. Zijn lichaam zou vervolgens in zoutzuur zijn opgelost. Een andere theorie is dat hij werd onthoofd, en dat zijn hoofd aan koning Hassan werd getoond als bewijs.

De verdwijning van Ben Barka deed veel stof opwaaien. Een artikel in de New Statesman uit 1965 toont veel gelijkenissen met de huidige berichtgeving over Khashoggi. Een passage daaruit: “De zaak van Mehdi Ben Barka beheerst het nieuws, zelfs in het soort Parijse kranten die doorgaans meer geïnteresseerd zijn in crimes passionnels of misdaadverhalen. Het scenario en de figuranten zijn dan misschien James Bond-achtig, het slachtoffer daarentegen was een man van groot statuur en de internationale gevolgen zijn mogelijk groot.”

Het Marokkaanse regime had er geen rekening mee gehouden dat een duistere moordzaak in een Europese hoofdstad op meer mediabelangstelling kan rekenen dan duizenden onbekende doden in een afgelegen oord.

Verbazing

Hierin heeft ook de Saudische kroonprins zich vergist. Volgens de Wall Street Journal zou Mohamed bin Salman tegenover Trumps schoonzoon, Jared Kushner, zijn verbazing hebben uitgesproken over de ophef rondom Khashoggi’s verdwijning. Het gaat immers maar om één man. Maar de gruwelijke details over een bottenzaag en de inzet van een dubbelganger hebben, juist vanwege het fictie-karakter, aandacht gegenereerd bij het brede publiek.

Het is juist die media-aandacht die zulke operaties riskant maken. Regeringen kunnen moordoperaties oogluikend toestaan, zoals Frankrijk dat deed bij de moord op Ben Barka, maar niet als het publiek zich ermee bemoeit en ze daarmee de politiek bereiken. Ook Trump wilde aanvankelijk de moord op Khashoggi negeren, maar is nu door alle ophef gedwongen om toch tegen zijn Saudische bondgenoot op te treden.

Toch lijkt Bin Salman met de moord weg te komen. De VS, Rusland, Groot-Brittannië en Frankrijk zijn voorzichtig met hun kritiek op hem, en zijn niet van plan om wapen- of oliedeals met Saudi-Arabië te schrappen. Buitenlandse investeerders waren deze week te gast in Saudi-Arabië, en poseerden vrolijk met hem voor de foto. 

De zoon van Mehdi Ben Barka, Bashir, ziet in de moord op Khashoggi een parallel met de dood van zijn vader. Op Facebook schreef hij: “De geschiedenis herhaalt zichzelf. De vrijstelling voor misdadigers werkt andere misdaden in de hand.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234