Maandag 29/11/2021

met een strik errond

ijslandse zangeres maakt voorlopige inventaris van haar carrière

Brussel

Eigen berichtgeving

Dirk Steenhaut

Als de IJslandse Björk Gudmundsdóttir het jongste decennium al één ding heeft bewezen, dan is het wel dat experiment en mainstreamsucces perfect kunnen samengaan. De inmiddels 36-jarige zangeres koos voor muziek uit vrijheidsdrang: ze maakte haar eerste plaat toen ze elf was, speelde bij anarchistische punkbands als Tippi Tikarrass en K.U.K.L. en zette tijdens de jaren tachtig IJslandse pop op de wereldkaart, als chanteuse van het kunstenaarscollectief The Sugarcubes. De jongste tien jaar vloog ze op eigen vleugels en omringde ze zich voortdurend met mensen die haar konden helpen haar artistieke grenzen te verleggen en haar muzikale horizon te verbreden.

Roem noch routine hebben Björk belet zich op onbekend terrein te wagen en risico's te nemen: de zangeres heeft het altijd belangrijker gevonden nieuwe dingen bij te leren dan veel platen te verkopen. Geen wonder dus dat ze in het recente verleden allianties aanging met voorhoedefiguren als Graham Massey, Tricky, Goldie, Mark Bell en Matmos, en scheep ging met avant-gardistische modeontwerpers, fotografen of videoregisseurs. Ze maakte zelfs indruk als (ongeschoolde) actrice in Dancer in the Dark, een beklemmende film van Lars von Trier.

Na het vorig jaar verschenen Vespertine, een plaat waarop ze de microbeats van het Californische duo Matmos combineerde met muziekdozen, harpen en een inuitkoor, had Björk het gevoel dat ze een hoofdstuk uit haar carrière had afgerond. "Ik heb alles gedaan waar ik als kind van droomde en kan nu met een schone lei herbeginnen", zegt ze. "Dit is dus het geschikte moment voor een inventaris." Daarom verschijnt deze week, samen met een Greatest Hits-cd, de fraai verpakte box Family Tree, die de luisteraar inzicht moet geven in Björks niet geringe artistieke ontwikkeling.

Meer dan een verzameling singles beschouwt Björk The Greatest Hits als een retrospectief overzicht van haar muzikale hoogtepunten. In dat opzicht is de plaat minder door zakelijke dan door inhoudelijke motieven ingegeven. Opvallend is dat de vijftien geselecteerde tracks werden gekozen door de fans. Via een stemronde op een website mochten zij bepalen welke liedjes de belangrijke sprongen in Björks carrière het best weerspiegelden. Dat leverde vanzelfsprekende keuzen op als 'Venus as a Boy', 'Hyperballad', 'Army of Me' en 'Bachelorette', maar ook een minder bekende song als 'Play Dead', uit de soundtrack van de film Young Americans. En zo hoor je hoe Björk is geëvolueerd van een onschuldige beginnelinge, op zoek naar haar eigen limieten (Debut), naar een volleerde dance-artieste (Post). Het ene moment kwam ze extravert en confronterend uit de hoek (Homogenic); het andere introvert en intimistisch (Vespertine).

Wie liever wat dieper graaft, is beter af met Family Tree, een box met zes cd's waarop nogal wat onuitgebracht gebleven materiaal te horen valt. Een van de cd's is een door Björk zelf bij elkaar gesprokkelde Greatest Hits-compilatie, die gedeeltelijk overlapt met de door de fans samengestelde verzamelaar, maar er ook soms grondig van afwijkt. Zo blijkt dat de zangeres een bijzondere band heeft met liedjes als 'You've Been Flirting Again', 'Unravel', 'Scatterheart' en 'I've Seen It All', een duet met Thom Yorke van Radiohead. De rest van de box bestaat uit vijf 3-inch cd'tjes, die thematisch zijn onderverdeeld in wat volgens Björk de belangrijkste vertakkingen van haar oeuvre zijn: Roots, Beats en Strings. Roots geeft aan waar Björk voor stond stond ten tijde van Debut en herbergt nummers die, althans volgens de zangeres, haar grootste sprongen voorwaarts als liedjesschrijfster illustreren. Het gaat om enkele songs van The Sugarcubes, waaronder 'Mamma' en de IJslandse versie van 'Birthday', maar ook om sobere demo's en een instrumentaal dwarsfluitnummer dat Björk schreef toen ze vijftien was. Op het tweede Roots-plaatje staan afwijkende versies van 'Cover Me' en 'Jóga' en recente b-kantjes zoals 'Generous Palmstroke' en 'Mother Heroic', die aangeven hoezeer de artieste er in harmonisch opzicht op vooruit is gegaan. Beats bevat materiaal uit de periode 1991-97. Hier volgen we Björks eerste ritmische experimenten aan het handje van Graham Massey (van 808 State) en Mark Bell (van LFO). "Door mij met elektronica in te laten heb ik, zeker gezien mijn afkomst, een taboe doorbroken", vertelt Björk, die een haat-liefdeverhouding heeft met haar IJslandse identiteit. "Toen ik leerde hoe ik beats moest programmeren, werd ik thuis bekeken alsof ik met een marsmannetje had geslapen."

De laatste twee cd's omvatten het hoofdstuk Strings en worden volledig ingenomen door opnamen met het Brodsky-strijkkwartet. Songs als 'Hunter', 'Anchor Song', 'Cover Me' en 'Possibly Maybe' krijgen voor de gelegenheid klassieke arrangementen aangemeten en zo heeft Björk alsnog vrede met de academische muziekopleiding waartegen ze zo lang heeft gerebelleerd. "Op het conservatorium leerde ik alles over Beethoven en Brahms, maar niets over IJslandse muziek", zei ze daarover in een gesprek met de Britse journalist David Toop. "Daar knapte ik op af, omdat ik vond dat we ons eigen vocabulaire dienden te ontwikkelen. Het heeft tot mijn dertigste geduurd voor ik mijn eigen muzikale universum met het klassieke wist te verzoenen. De Brodsky's hebben in dat proces een prominente rol gespeeld."

Een belangrijke katalysator aan het begin van Björks carrière was producer Nellee Hooper, die haar zelfvertrouwen aanwakkerde door haar te leren haar angsten te overwinnen. "Toen we samenwerkten, gebeurde het soms dat hij me blinddoekte en meenam naar het strand of naar een ondergrondse grot die vol vleermuizen zat. Daar, in het donker, moest ik dan mijn partijen inzingen. Dat was best eng. Toch maken gevoelens nog steeds de kern van mijn werk uit. Ze vormen de structuur waarop ik alles bouw. Iedere song vertegenwoordigt een emotionele piek, al vergen de arrangementen en orkestraties een zekere mate van intelligentie en technische behendigheid. Maar uiteindelijk telt voor mij slechts één ding: als je naar mijn liedjes luistert, moet je horen dat er een hart in klopt."

Greatest Hits en Family Tree van Björk zijn verschenen bij Universal.

Roem noch routine heeft Björk belet zich op onbekend terrein te wagen en risico's te nemen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234