Zaterdag 16/10/2021

'Met een celstraf krijgen ze mijn vrouw niet klein'

De Russische president Poetin wou haar twee jaar in een vergeetput stoppen, maar Pussy Riot-boegbeeld Nadezjda Tolokonnikova groeide uit tot de beroemdste politieke gevangene van de planeet. De afgelopen maand raakte ze plots vermist, maar haar man Pjotr Verzilov vond haar terug in Siberië. 'Ik moest van haar zeggen dat ze voor niets of niemand bang is.'

Nadezjda Tolokonnikova. Prominent Pussy Riotlid, knap, scherp van geest, rad van tong. Momenteel is ze waarschijnlijk de beroemdste politieke gevangene van de planeet. Het feit dat de Russische autoriteiten geen raad met haar weten en haar in oktober dan maar een maand in een rijdende gevangenistrein zetten, gaf haar reputatie een extra boost. Tijdens die bizarre periode reisde haar man Pjotr Verzilov duizenden kilometers door Rusland, elk gerucht over Nadezjda's mogelijke bestemming achternahollend. Enkele dagen geleden dook zijn vrouw weer op, in een Siberisch gevangenisziekenhuis.

In een gesprek met De Morgen vertelt een opgeluchte Verzilov dat hij zijn vrouw eergisteren voor het eerst sinds lang weer heeft kunnen vastnemen. "Ik bevind mij momenteel in de Siberische stad Krasnojarsk. Nadezjda zit hier in het Regionale Tuberculoseziekenhuis. Ze heeft geen tbc maar kampt met enkele andere gezondheidsproblemen. Niets heel ernstig. Het gaat redelijk oké met haar. (lacht) Ze ziet er zelfs knap uit in haar zwart-witte gevangenisuniform." Dan weer ernstig. "We maakten ons grote zorgen en zijn ongelofelijk blij dat ze weer terecht is. Ik zou bij deze de nationale en internationale media willen bedanken voor hun steun. Die wereldwijde aandacht heeft ervoor gezorgd dat ze veilig en wel is. Dat niemand me komt vertellen dat westerse steun in Rusland niet efficiënt is en niet wordt geapprecieerd. We zijn maar wat blij dat Europeanen en Amerikanen veel kabaal maakten over haar verdwijning. Het ergste wat we de afgelopen maand hadden kunnen meemaken, is dat de rest van de wereld zich in stilzwijgen had gehuld."

Verzilov voegt eraan toe dat Nadezjda op 3 maart 2014 zal vrijkomen. "Uiteraard kunnen we niet wachten tot het zover is. Ook ons dochtertje kijkt uit naar haar mama. Maar Nadezjda laat u nu al weten dat ze na haar vrijlating niet zal stoppen met haar politieke activiteiten. Op welke manier ze tegen het regime zal vechten, weet ze nog niet precies. Maar ik moest van haar zeggen dat ze voor niets of niemand bang is."

Nadezjda's echtgenoot heeft de dubbele Russisch-Canadese nationaliteit en zou met zijn gezin zonder problemen naar Canada kunnen uitwijken en daar een rustig leventje leiden. "Maar dat is geen optie. Ons belangrijkste doel is dat Rusland verandert. Dat het leven beter wordt voor al die mensen die door het corrupte systeem benadeeld worden. Niet wij moeten Rusland verlaten, maar Poetin en zijn acolieten moeten het land uit. Voor hen is dat trouwens niet zo moeilijk: ze hebben villa's en bankrekeningen genoeg in het buitenland."

Voor de Russische autoriteiten lijkt de gevangenneming van Nadezjda en twee andere Pussy Riotleden te zijn uitgedraaid op een fiasco. Bedoeling was de jonge vrouwen het zwijgen op te leggen en in de vergetelheid te duwen. Het tegendeel gebeurde: hoe meer moeite het regime deed om de vrouwen weg te steken, hoe luider ze protesteerden en hoe beroemder ze werden. De truc met de vergeetput werd voor Poetin een pr-nachtmerrie.

Steeds meer Ruslandwatchers vragen zich dan ook af of de Russische autoriteiten wel beseften wat ze deden toen ze in augustus 2012 drie meisjes van Pussy Riot tot twee jaar dwangarbeid veroordeelden. Met hun punkprotesten hadden de jonge vrouwen wereldwijde sympathie verworven. Ze waren cool, droegen strakke kleedjes in felle kleuren en waren veel mondiger en grappiger dan de Poetingetrouwen die hen per se achter de tralies wilden. Nadezjda Tolokonnikova, Maria Aljochina en Jekatarina Samoetsevitsj hadden zich tijdens het proces ontpopt als intelligente opposanten die scherp en helder konden uitleggen waarom hun jongste actie in de orthodoxe kathedraal van Moskou geen godslastering of hooliganisme was, maar een protest tegen de machtsverstrengeling tussen de kerkleiders en het Poetinregime. "Met de woorden holy shit wilden we de religie niet beledigen, maar de toestand in ons land beschrijven", zei Nadezjda, waarna ze uitpakte met een monkellachje.

Al meteen nadat de rechter de zware straffen had uitgesproken, begonnen zelfs toplui van het regime zich af te vragen of een zware veroordeling wel zo'n slimme zet was. Poetin kreeg de hele wereld over zich heen: Barack Obama vond de straf disproportioneel en drukte zijn bezorgdheid uit over de behandeling van de jonge vrouwen in de gevangenis. Ook de Europese Unie protesteerde en Amnesty International erkende de drie als gewetensgevangenen. Tientallen artiesten met wereldfaam drukten tijdens concerten hun solidariteit uit voor Pussy Riot: Madonna, Courtney Love, Moby, Paul McCartney, Red Hot Chili Peppers, Sting, Yoko Ono. De veelgehoorde stelling dat de Russische leiders lak hebben aan westerse kritiek, bleek niet te kloppen. Amper een maand na de veroordeling hield premier Dmitri Medvedev een pleidooi voor vervroegde vrijlating. "Ze zitten al enkele maanden in de cel en dat is qua straf voldoende", luidde het bij Medvedev: "Een langere opsluiting zal contraproductief werken."

Een jaar later blijkt dat Medvedev gelijk had. Hoe langer Nadezjda en Maria in de cel bleven - Jekatarina werd vervroegd vrijgelaten - hoe meer deze kwestie het Russische imago schaadde. Want ook in de cel ontpopten de dames zich tot activisten. Vanuit de gevangenis in Mordovië, 500 kilometer ten oosten van Moskou, begint Nadezjda een publieke correspondentie met de bekende Sloveense filosoof Slavoj Zizek, die onder meer in The Guardian verschijnt. De brievenreeks wordt een internethit. "Ik ben heel nieuwsgierig hoe ik deze beproeving zal doorstaan", schrijft ze. "Maar zeker is dat ik dit zal omzetten in een productieve ervaring voor mij en mij kameraden."

Die zin werd een understatement. Als een luis in de pels kwam Nadezjda in Strafkolonie 14 terecht, een van die Russische gevangenissen waar dwangarbeiders dagelijks uitgebuit, afgedreigd en mishandeld worden. Op basis van wat ze ziet, hoort en zelf ondergaat, schrijft ze een klachtenbrief die eind september uit de gevangenis wordt gesmokkeld en in het gezicht van het Poetinregime ontploft. De precieze, levendige beschrijvingen van de wantoestanden roept beelden op van de beruchte goelags uit de Sovjetperiode. Nadezjda schrijft hoe zij en haar collega-gevangenen zestien uur per dag politie-uniformen moeten naaien, onmogelijke quota opgelegd krijgen, amper kunnen slapen en in walgelijke hygiënische omstandigheden leven. Gevangenen die klagen, worden in elkaar geslagen - niet door de bewakers maar door medegevangenen, die in ruil voor dit vuile werk privileges krijgen. "Ze slaan hun slachtoffers in het gezicht en in de nieren. Sommige vrouwen zijn al doodgeslagen."

Een andere populaire straf voor kritische gevangenen: enkele uren buiten gaan staan, in lichte kleren en bij temperaturen van min 20 graden. "Een permanent slaaptekort en de stress om quota's te halen zorgen ervoor dat iedereen hier op de rand van een zenuwinzinking leeft. Iedereen roept naar elkaar en voor het minste wordt er gevochten. Onlangs werd een jonge vrouw met een schaar in het hoofd gestoken omdat zij een geleende broek niet tijdig had teruggegeven. Een andere vrouw probeerde haar maag open te rijten met een houtzaag. Ze konden haar nog net tegenhouden." De gevangenisdirecteur waarschuwt Nadezjda om de wantoestanden niet aan te klagen en doet dat met een doodsbedreiging. "In het hiernamaals is er niets om aan te klagen", zegt de man, die door Nadezjda met naam en toenaam genoemd zal worden.

In haar onthullende brief kondigt Nadezjda aan dat de gevangenisterreur haar niet zal breken en dat ze in hongerstaking gaat. "Sinds de Sovjetperiode waren kampen als die van Mordovië het ultieme instrument om de wil van politieke gevangenen te breken. Ik zal al het mogelijke doen om dit folterinstrument uit de handen van de staat weg te nemen. Ik ben tevreden dat ik de kans krijg om de situatie in deze kampen te veranderen en zo folteringen en doden te vermijden."

Op dat moment is Nadezjda voor het regime niet enkel meer een lastig Pussy Riotmeisje met een grote bek, maar wordt zij de lastigste en gênantste gevangene van het land. De knappe punkster is plotseling een onthullende en overtuigende mensenrechtenrapporteur geworden en dat was nooit de bedoeling geweest. De Russische ombudsman voor mensenrechten kan niet anders dan een onderzoekscommissie naar Mordavië te sturen.

Maar tegelijk belandt Nadezjda in een isolement. Gedurende enkele weken mag zij haar advocaten en familieleden niet meer zien. De bezorgdheid over haar gezondheid neemt toe. Pas op 10 oktober kan ze opnieuw een advocaat spreken. Ze geeft een brief mee waarin ze opnieuw duidelijk maakt dat ze niet zal breken: "Als jullie denken dat dit isolement mij inschikkelijker en vatbaarder voor compromis maakt, dan begaan jullie een enorme vergissing."

Ongeveer gelijktijdig krijgt Nadezjda een steunbetuiging van Michail Chodorkovski, die andere wereldberoemde Russische gevangene, die sinds 2003 in de cel zit. Chodorkovski schrijft dat hij onder de indruk is van de intellectuele kracht van de Pussy Riotvrouwen. Hij spreekt Nadezjda moed in. "Je hebt nog een half jaar te gaan. Dat lijkt een eeuwigheid maar het zal voorbij zijn voor je het beseft. Ik wens je het allerbeste en ik hoop dat je, zodra je de cel verlaten hebt, de samenleving zult versterken zodat steeds meer mensen het gevoel krijgen dat ze echte burgers zijn. Jullie geven met de hoop dat Rusland een mooie toekomst wacht."

Pussy Riot staat sterker dan ooit en dat blijkt ook uit het feit dat de tweede veroordeelde, Maria Aljochina, uit solidariteit met Nadezjda afziet van een procedure om vervroegd vrij te komen. "Zolang Nadezjda in isolement wordt gehouden, heb ik niet het morele recht om deze vrijheidsprocedure voort te zetten", verklaart ze.

Haar vastberadenheid, de steunbetuigingen van Chodorkovski en de steeds toenemende internationale media-aandacht maakten van Nadezjda langzaam maar zeker een vrijheidsicoon en dat kan Poetin missen als de pest. Zeker nu de Russische president de internationale aandacht het liefst geconcentreerd wil zien op de Olympische Spelen van Sotsji, het hoogtepunt van zijn heerschappij.

Dit alles maakte dat de Russische veiligheidsdiensten geen raad meer wisten met Nadezjda en haar in een soort paniekaanval in een gevangenistrein richting Siberië zetten. Een reis van 4.500 kilometer, die een maand in beslag zou nemen. Maar ook deze ultieme poging om een vervelende vrouw weg te stoppen, draaide verkeerd uit. Echtgenoot Pjotr Verzilov mobiliseerde de media en schreeuwde uit dat zijn zieke vrouw vermist was. En passant kwam heel de wereld te weten dat er naast Nadezjda nog vele andere Russische gevangenen zijn die wekenlang in oncomfortabele gevangenistreinen belanden. Voor Poetin leek er maar geen einde te komen aan deze bad publicity show.

Echtgenoot Pjotr Verzilov: "En aan die show zal ook geen einde meer komen. We laten ons echt niet meer afschrikken door de dreigementen van dit regime. Het is al meer dan vijf jaar dat het politieke klimaat hier slecht is. Maar tegelijk er is echt wel iets onomkeerbaar veranderd in dit land. De oppositie is sterker dan ooit en zal nooit meer verdwijnen. Kijk naar Pussy Riot, kijk naar anticorruptiestrijder Aleksej Navalny. Mocht er geen gesjoemel zijn geweest, dan had hij zeker de burgemeestersverkiezing van Moskou gewonnen. Navalny wordt openlijk gesteund door miljoenen mensen. Die klok draai je niet meer terug. Ja, er zijn pogingen om mensen als Navalny en mijn vrouw met showprocessen en gevangenisstraffen klein te krijgen. Maar dat spelletje lukt niet meer. Navalny en Nadezjda hebben meer morele autoriteit dan ooit. Die krijgen ze niet meer klein."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234