Donderdag 14/11/2019

Technologie

Met de VR-bril bij de dokter: soms is het beter voor de patiënt om een nepwereld te creëren

De virtuele walvis van VR-bedrijf Oncomfort brengt patiënten naar de bodem van de oceaan waardoor ze pijn vergeten. Beeld RV

Verdoven zonder hevige medicatie? Vliegangst overwinnen? Artsen doen steeds meer een beroep op nepwerelden om problemen uit de echte wereld op te lossen. Virtual reality zorgt voor een golf van innovatie in onze gezondheidssector.

“In ons bevallingskwartier krijgen vrouwen, als ze dat wensen, een VR-bril op”, zegt Arnaud Bosteels, diensthoofd anesthesie in het Sint-Jan-ziekenhuis in Brussel. “Daarin krijgen ze een animatie van een roze bloem waar een avatar in is te zien. De bloem beweegt open en dicht. Vrouwen krijgen van een begeleidende stem te horen dat ze zich op hun ademhaling moeten concentreren door het tempo van de bloem te volgen. Die ervaring van 20 minuten moet helpen ontspannen tijdens de weeën. Zowel het verplegend personeel, dokters, de vrouwen die bevallen als de partners zijn heel erg te spreken over die ervaring.”

Tot voor kort beperkten de toepassingen van virtual reality in de gezondheidszorg zich tot opleidingen en infrastructuurwerken. Chirurgen van morgen voeren hun allereerste ingreep steeds vaker uit in een computerwereld. De omstandigheden van een operatiekwartier worden zo goed mogelijk nagebootst om toekomstige artsen een idee te geven hoe operaties verlopen.

Daarnaast doen ziekenhuizen al enkele jaren een beroep op VR-bedrijven zoals het Brusselse One Bonsai om eerst een computermodel van operatiekwartieren te bouwen. “Chirurgen en verplegers kunnen die ruimte in VR testen via een rollenspel”, zegt Dimitri Pirnay, medeoprichter van het design- en ontwikkelingsbureau. “Op die manier kunnen praktische ontwerpfouten ontdekt worden vooraleer ze effectief gebouwd worden.” Dat kan voor ziekenhuizen een serieuze financiële slok op de borrel schelen. De bouw van een operatiekwartier kan een heel stuk goedkoper uitvallen.

Dankzij bedrijven zoals Sony en Facebook raakt virtual reality steeds meer ingeburgerd bij Jan met de pet. Een Playstation VR-set kost tegenwoordig 299 euro, voor een Oculus Rift (van Facebook) betaalt u 449 euro. Die evolutie zorgt er mee voor dat dokters en wetenschappers steeds meer experimenteren: kan virtual reality ook helpen in therapie? Hebben patiënten er baat bij om in een virtuele wereld te worden ondergedompeld?

VR-bibliotheek

Anesthesist Bosteels vroeg zich af of virtual reality kan helpen om pijn bij patiënten te reduceren? “Pijn bestaat uit twee componenten: een sensorische en een emotionele.” Aan die eerste kan je weinig doen. Als een verpleger een naald in een arm zet, zal het lichaam dat voelen. De emotionele component kan je wel beïnvloeden. Dat is wat dokters of verplegers doen wanneer ze een afleidend praatje proberen maken of kinderen een stuk speelgoed in de handen duwen net voor ze een prik geven. Virtuele realiteit is op dat vlak een stuk effectiever. De beelden in combinatie met geluiden en soms zelfs tactiele impulsen nemen een loopje met het brein. Dat kan zich namelijk maar op één ding tegelijkertijd concentreren.

Bosteels begon zes maanden geleden aan het uitbouwen van een zogenaamde virtual reality-unit binnen het Sint-Jan-ziekenhuis om te onderzoeken waar VR-brillen nuttig kunnen zijn. Op dit moment worden er VR-brillen gebruikt in het dialysecentrum, het bevallingskwartier, bij de implantatie van een pacemaker en in de pediatrie. “Een verdoving kan voor kinderen een erg traumatische ervaring zijn. Wij laten hen in 360 graden mee zwemmen met een school dolfijnen zodat ze op een rustige manier in slaap vallen. Zowel voor de kleine patiënten als voor het verplegend personeel is dat een veel aangenamere ervaring”, zegt Bosteels.

Hij droomt op termijn van een medische VR-bibliotheek waar ziekenhuizen gemakkelijk de juiste nepwereld voor de juiste ziekte of pijn kunnen plukken. Een VR-apotheek dus? “Maar dan beter. Als de morfine bij een patiënt niet helpt, zegt iedereen: geef wat meer. Terwijl het bekend is dat iedereen op een andere manier op morfine reageert. Als een VR-toepassing niet meteen helpt, is de reactie: zie je wel, dat werkt niet. Daar moeten we van af”, zegt Bosteels

Digitale verdoving

Een van de Belgische start-ups die in een hoog tempo virtual reality introduceren in onze ziekenhuizen, is OnComfort. Het bedrijf uit Waver is ervan overtuigd dat virtual reality in combinatie met klinische hypnose en psychologische technieken verdoving door medicijnen gedeeltelijk kan vervangen. Toen haar zus enkele jaren geleden ziek werd, stelde psychologe Diane Jooris vast dat zij enorm gebaat was bij klinische hypnose. “Het grootste probleem met klinische hypnose is dat het een tijdrovend proces is”, zegt Bart Huys van OnComfort. “De therapeut moet niet alleen een vertrouwensrelatie opbouwen met de patiënt, hij of zij moet tijdens de ingreep ook heel de tijd aanwezig zijn.”

Jooris zocht haar gading in virtual reality om klinische hypnose toegankelijk te maken voor iedereen. Haar bedrijf ontwikkelde eigen software die werkt op bestaande hardware om mensen naar een andere wereld te brengen. Weg van de pijn. “Onze software kan je draaien met een Oculus-headset en een Samsung S8-smartphone. Heel toegankelijk dus.” Ondertussen werd deze vorm van digitale sedatie al bij meer dan 10.000 patiënten in verschillende Europese ziekenhuizen toegepast. De start-up haalde eind vorig jaar nog 1,65 miljoen euro kapitaal op met de steun van onder andere het Waals Gewest en KBC.

Patiënten maken met de technologie bijvoorbeeld een onderwaterreis. De visuele en auditieve prikkels in combinatie met een stem die op de patiënt inpraat, normaliseren de hartslag van patiënten en disconnecteren geest en lichaam van elkaar. Ook het script met de paarse bloem die opent en sluit, zoals het Sint-Jan-ziekenhuis gebruikt in zijn bevallingskwartier, is ontwikkeld door OnComfort. “Onze scenario’s zijn onder andere gebaseerd op methodes van de Belgische professor Marie-Elisabeth Faymonville, een autoriteit op vlak van klinische hypnose”, zegt Huys. Soms wordt er uiteraard nog een lokale verdoving toegediend. “Denk aan een operatie waarbij een patiënt een knieprothese krijgt”, zegt Huys. Over het algemeen wil het Belgische techbedrijf bijdragen om het gebruik van medicijnen te reduceren, waardoor ook bijwerkingen tot een minimum beperkt worden.

Promobeeld van de Belgische start-up OnComfort. Beeld OnComfort

Kortom, virtual reality raakt steeds meer ingeburgerd in verschillende takken van onze gezondheidszorg. En die evolutie is niet meer te stuiten. Zo voorspelt investeringsbank Goldman Sachs dat de sector tegen 2025 meer dan 5 miljard euro zal waard zijn. En daar schuilt ook meteen een deel van het gevaar. Heel wat bedrijven zullen een stukje van die koek te pakken willen krijgen. Het zal dan een kwestie worden om heel goed te definiëren waar bepaalde VR-toepassingen voor dienen.

Angststoornissen

Naast sedatie wordt virtual reality bijvoorbeeld steeds meer ingezet om angsten te bestrijden. De Brusselse start-up RelaxMind belooft alle mogelijke fobieën, van vliegangst tot een spinnenfobie, met minstens 70 procent te reduceren in maximaal 15 VR-sessies van hooguit 45 minuten.

Exposure-therapie, of mensen blootstellen aan hun angsten, is alleszins de beste manier om een fobie aan te pakken”, zegt psychologe Sara Scheveneels (KU Leuven). Met andere woorden: wie bang is van spinnen kan je best confronteren met spinnen. “Op die manier kunnen mensen ervaren dat hun beangstigende verwachtingen (bijvoorbeeld: “ik zal in paniek raken van de angst”) niet uitkomen.”

Scheveneels deed zelf onderzoek naar de impact van virtual reality. Ze was benieuwd of VR effectief werkt voor mensen met spreekangst. “Zo lieten wij mensen met schrik om te spreken voor een publiek wennen aan het idee door hen presentaties te laten geven voor een virtueel publiek.” Samen met haar collega’s nam Scheveneels verschillende soorten publiek op in 360 graden. Die beelden gebruikten ze om mensen te helpen hun angst te overwinnen. “We stelden vast dat dit soort therapie effectief is om angstige verwachtingen te verminderen.”

De kracht van die virtuele ervaring is niet te onderschatten. Ook vliegangst kan gereduceerd worden met VR. “En dat is toch heel bijzonder”, zegt Scheveneels. “Die mensen beseffen na een VR-sessie heus wel dat ze niet echt zijn opgestegen. Volgens een internationale meta-analyse zouden VR-ervaringen zelfs even effectief zijn als echte ervaringen.” Al nuanceert de psychologe dat onderzoek meteen: “De kwaliteit in onderzoek naar de effecten van VR kan beter.” Zij zou haar therapie in de praktijk nooit enkel beperken tot blootstelling in een virtuele wereld. “Het is volgens mij wel een ideale opstap.”

En zelfs voor complexere angststoornissen zoals posttraumatische stress, paniekaanvallen en sociale angst kan de nepwereld mensen in de echte wereld helpen. Zo investeerde het Pentagon begin dit jaar nog meer dan 10 miljoen euro om het aanbod aan virtual reality-programma’s uit te breiden. Die moeten Amerikaanse soldaten, die kampen met posttraumatische stress, er weer bovenop helpen.

De soldaten komen dankzij VR opnieuw terecht in de oorlogszones in Irak en Afghanistan. Terwijl ze er rondlopen, komen ze schreeuwende kinderen en ontploffende bommen tegen. Tijdens hun VR-ervaring worden ook geuren die ze kennen uit hun periode in het Midden-Oosten nagebootst. “De traumatische herinneringen zullen niet verdwijnen”, zegt Deborah Beidel, de oprichter van de VR-kliniek, daarover in de Amerikaanse pers. “Het is de bedoeling dat we de triggers die voor extreme angst zorgen kunnen uitschakelen. Op die manier associëren de ex-militairen een dieselgeur of een hoop schreeuwende kinderen niet meer met de kans dat hun beste vriend straks dood wordt geschoten.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234