Zondag 20/06/2021

Met de kerk heeft de cinema altijd miserie

Dat Habemus Papam bij de release in Italië zou kunnen rekenen op een (weliswaar geïsoleerde) oproep tot boycot, was voorspelbaar. Films met een religieus onderwerp liggen nu eenmaal extra gevoelig. Gelovige tenen blijken vaak ook lange tenen.

Het oude Hollywood scoorde graag met Bijbelvaste verfilmingen, zoals The Ten Commandments van Cecil B. DeMille (1956). Hoewel die te boek staat als een van de succesvolste films uit de geschiedenis, is die traditie, waarvan je Pasolini's Il Vangelo secondo Matteo (1964) een vreemde rooms-communistische uitloper zou kunnen noemen, helemaal ondergesneeuwd. Zeker vanaf de 'autonome' jaren zeventig kregen kritischer en antiklerikale stemmen de bovenhand.

Life of Brian (1979) van Monty Python en The Last Temptation of Christ (1988) van Martin Scorsese zijn misschien wel de bekendste 'vroege' religieuze schandaalfilms. Wat ook opvalt, is dat de herrie vaak begint nog vóór iemand de film in kwestie gezien heeft. Bij een protestdemonstratie voor de bioscoop waar Dogma (1999) van Kevin Smith vertoond zou worden, gaf een van de betogers daar de volgende uitleg voor: "Ik hoef toch niet uit een riool te drinken om te weten dat het water giftig is." Waarvan akte.

Amen

En zo zijn er nog wel meer voorbeelden van proactieve en andere verontwaardiging. Bij Amen (2002) van Costa-Gavras bijvoorbeeld. Deze film is gebaseerd op het bekende, ophefmakende toneelstuk Der Stellvertreter (De plaatsvervanger), met als ondertitel 'Ein christliches Trauerspiel', van de Duitse auteur Rolf Hochhuth uit 1963. Daarin stond het nog steeds omstreden maar volgens velen 'schuldige' stilzwijgen centraal van paus Pius XII en het Vaticaan ten tijde van het nazisme en dan vooral ten opzichte van de Holocaust.

De controverse begon al meteen met de poster. Die was ontworpen door de Italiaanse fotograaf Oliviero Toscani, die wereldberoemd werd met zijn vaak opvallende affiches (bijvoorbeeld van een priester en een non die elkaar op de mond zoenen) voor de Benettoncampagnes. Zijn afficheontwerp voor Amen bestond uit de verstrengeling van het katholieke kruis met het swastikasymbool van de nazi's.

De fotograaf botste al eerder met de katholieke kerk naar aanleiding van zijn campagne voor het jeansmerk Jesus, met de slogan 'Wie mij lief heeft, volge mij'. Wat zijn Amen-poster betreft, was Toscani zeer duidelijk: "Als het Vaticaan gechoqueerd is door mijn affiche, dan is mijn antwoord: 'Jullie hadden zich maar beter moeten gedragen tijdens de oorlog!' Het gaat hier niet om een provocatie, maar om de illustratie van de geschiedenis."

In het al genoemde Dogma (1999) van Kevin Smith, een film die nog het best omschreven kan worden als een theologische actiekomedie, draait het verhaal rond twee gevallen engelen (vertolkt door Matt Damon en Ben Affleck) die in de katholieke leer een theologisch 'gaatje' gevonden hebben, waardoor ze eindelijk in staat zouden zijn naar huis (in casu: het paradijs) terug te keren. Maar aangezien ze voor eeuwig verbannen werden, zou hun terugkeer de onfeilbaarheid van God in het gedrang brengen.

In de film is ook sprake van een verre achternicht van Jezus die in een abortuskliniek blijkt te werken. En van een dertiende, zwarte apostel Rufus, die vertelt dat Jezus hem tijdens de bruiloft van Kanaän het geheim van de verrijzenis heeft uitgelegd, maar dat hij het inmiddels alweer vergeten is. Protest tegen zo veel oneerbiedige humor kon dus eigenlijk niet uitblijven. En dan was er nog het feit dat God een vrouw bleek te zijn.

Toch was het niet zo vanzelfsprekend om daartegen te protesteren. "Als je zou zeggen: 'Ik protesteer tegen deze film omdat God voorgesteld wordt als een vrouw, dan krijg je meteen de andere helft van de bevolking over je heen met de vraag waarom dát nu blasfemisch zou zijn", vertelde de zelfverklaarde katholieke regisseur Kevin Smith indertijd. "Maar ze formuleerden wél bezwaren tegen het feit dat Alanis Morissette die rol speelt, omdat zij een rockzangeres is die ooit een liedje heeft gezongen over orale seks in een bioscoop. Of omdat ze naakt te zien was in een muziekclip, wat niet eens waar blijkt te zijn. Wat ze evenmin publiek konden aanklagen, is het feit dat iemand in Dogma zegt dat Christus een zwarte geweest zou zijn. Als ze geschokt zouden roepen: 'De film beweert dat Christus zwart was!', dan zou dat deel van de bevolking meteen reageren: 'En dan?'"

Joden vs katholieken

Wat de controverse omtrent The Passion of the Christ (2004) van Mel Gibson dan weer zo interessant maakt, is dat die eigenlijk tweeledig was. Het voorafgaand protest kwam dit keer niet van de katholieke kerk, maar wel van Joodse verenigingen die vreesden dat de film in de kaart van het antisemitisme zou spelen, omdat getoond zou worden hoe de Joden verantwoordelijk waren voor de dood van Jezus Christus. Voor alle duidelijkheid: dat was allemaal vóór Mel Gibson persoonlijk in opspraak kwam vanwege een antisemitische scheldtirade.

Toen de film er eenmaal was en dus bekeken kon worden, verlegde de controverse zich naar de gruwelijke en bloederige manier waarop het passieverhaal door Gibson in beeld was gebracht: de talrijke geselslagen die het lichaam van Christus letterlijk openreten (en die off-screen ook via de klankband bleven doorgaan), de vlijmscherpe stekels van de doornenkroon, het zware kruis waaronder Christus niet één, niet twee maar vele keren viel, de kruisiging met spijkers die in slowmotion door zijn vlees werden gehamerd, de lans waarmee zijn zijde doorboord werd, enzovoort.

Niet erg verwonderlijk dus dat de film in Newsweek omschreven werd als 'het Evangelie volgens Markies de Sade'. Nog vóór The Passion of the Christ goed en wel in de bioscopen draaide, had president Bush via zijn woordvoerder al laten weten dat hij de film zeker zou gaan bekijken. Over zijn appreciatie hebben we achteraf niets meer vernomen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234