Zaterdag 28/01/2023

Met de bijbel in de aanslag

Honderd jaar geleden begaat een uitzinnig gezelschap op het hoogtepunt van religieuze hysterie een gruwelijke moord. Onderzoek legt onvermoede verwantschappen tussen de personages en duistere drijfveren bloot. Zelf weten zij daar niets van. De lezer wel, als hij een schemaatje maakt.

Arjan Visser

De laatste dagen

Augustus, Amsterdam, 220 p., 16,95 euro.

De prijs voor de meest gesofisticeerde plot van het jaar gaat naar de roman De laatste dagen van Arjan Visser. Op een afgelegen boerderij ergens in Nederland in 1910 verstrengelt hij twee familiegeschiedenissen en een paar persoonswisselingen zo ingenieus dat je er een schemaatje bij nodig hebt om het overzicht te bewaren. Het begint met een rapport van een zenuwarts over een gruwelijke moord met verminking van het slachtoffer, begaan op de boerderij, tijdens een bijeenkomst van een heterogeen gezelschap. Voor buitenstaanders niet te begrijpen. Volkomen waanzin. Voor de arts in zijn tijd een interessant studieonderwerp: dweperij, fanatisme en godsdienstwaanzin in samenhang met "predisponerende factoren" voor zielsziekte als "psychische zwakte en hereditaire aanleg, hysterische neurasthenie en voorafgegane ziekten". Voor de romancier een uitdaging: maak aannemelijk hoe het zover is kunnen komen, geef ieder personage een acceptabel psychisch determinisme mee om het te laten doen wat het doet alsof dat te verwachten viel of niet te ontlopen was. Twintig jaar eerder, zo begint de roman, was daar ene dokter Boon die een van zijn patiëntes zo grondig onderzocht dat ze er een zwangerschap van overhield. Zijn vrouw wist de schande te voorkomen door het kind bij de geboorte in stilte door te geven aan een verse weduwe die een miskraam had gehad. Pas achttien jaar later, terwijl het huwelijk kinderloos is gebleven en de dokter uit existentiële wanhoop met steeds meer overgave aan de spuit zit, vertelt ze hem dat hij een zoon heeft, en dat hij soms zelfs op consultatie is geweest. Dat nieuws krijgt dokter Boon niet verwerkt.

Een dergelijk verhaal heeft zich op de boerderij afgespeeld. Boer Kapteyn trouwt met de terughoudende Louise. Onvoorbereid op de huwelijkse staat als hij is, verwart hij de huwelijksplicht met verkrachting. Omdat Louise hem een tijd droog zet, vergrijpt hij zich aan een meid. Later worden toch nog de tweeling Zeger en Rebecca geboren. Twintig jaar later kan het eigenlijke verhaal beginnen. Boer Kapteyn voelt zijn krachten afnemen maar wil het beheer van het bedrijf ook nog niet afgeven aan zijn ambitieuze zoon Zeger. Er wordt een knecht aangeworven. Keurige jongeman. Stipt, gehoorzaam. Een werker en een intellectueel. Hij schrijft in een dagboek en geïnspireerd door een boek van graaf Tolstoj die zijn eigendommen wilde verdelen onder de armen droomt hij van een reis naar Rusland. Zijn ontwikkeling dankt deze knecht voor een groot deel aan een zekere Borislawski. Wie dat is, ik bedoel: welk reeds bekend personage, kom je pas tegen het einde te weten. Of ook niet. Want zelfs met een schema krijg je het laatste enigma niet opgelost. Deze knecht heeft een oogje op dochter Rebecca en steekt door zijn ijver zoon Zeger de ogen uit. Aan spanningen geen gebrek.

In zijn toenemende verzwakking komt boer Kapteyn onder de invloed van een zwerver, Peregrino, met een bizarre bijbelfascinatie, meer bepaald voor het verhaal van Abraham. Omdat Abrahams huwelijk kinderloos bleef stuurde zijn vrouw hem door naar de dienstmeid. Toen hij toch kinderen had gekregen vroeg God hem als teken van trouw zijn oudste zoon te offeren. Iedereen gaat er vandaag vanuit dat God Abraham er op het laatste ogenblik van weerhield zijn offer te volbrengen. Maar bijbelstudie heeft Peregrino ertoe gebracht te geloven dat Abraham nooit van plan was te doen wat van hem gevraagd werd. En nu fluistert Peregrino boer Kapteyn in het oor dat hij, als een nieuwe Abraham, alsnog Gods wens ten uitvoer moet brengen. Zijn vrouw Louise, een leven lang wraakzuchtig, brengt hem af van de overtuiging dat Zeger zijn oudste zoon is. Want herinnert hij zich nog die meid? Wel... En dat kind...

Veel wordt anders voorgesteld dan het in werkelijkheid is in deze roman, en soms is de lezer daarin mee, maar soms ook niet. Veel van wat je denkt te weten blijkt spoedig anders te zijn, en soms duurt het een hele tijd voor de resterende onzekerheid verrassend opklaart. In vele gevallen wordt het aan de lezer overgelaten om te ontdekken wie wie eigenlijk is, en blijken de personages zelf dan weer hun vroegere geliefde of hun kind niet te herkennen. Alleen de oplettende of herlezende lezer is op de hoogte van de verwantschappen, voor de personages worden ze niet onthuld. Of zijn sommige personages niet zo gek als het lijkt en voltrekken ze hun wraak bewust via verre omwegen? En o ja, het komt tot moorden, zeker wel. Maar dan ook weer heel anders dan verwacht. En toch onontkoombaar.

Dit ingenieuze verhaal baadt in een sfeer van door bijbelse doctrine onderdrukte gevoelens, afgeblokte driften en gefnuikte aspiraties die wel tot godsdienstwaanzin en hysterische uitspattingen moeten leiden. Zoveel onhandige aandrang en frustratie en bitterheid en ontgoocheling en rancune kun je niet ongestraft indammen, denken wij nu nog meer dan toen. Terwijl ze menen dat ze de door God en gebod in hen gestelde verwachtingen proberen te volbrengen, worden dokter Boon en boer Kapteyn en hun vrouwen in hun levensloop geleid door hun omgebogen verlangens. Het roept herinneringen op aan het naturalisme van bij de overgang van de negentiende naar de twintigste eeuw. Aan de boer Vermeulen van Streuvels die een autoriteitsconflict met zijn zoon uitbroedt in De vlaschaard. Maar de rol van de overweldigende natuur is bij Visser vervangen door de drukkende bijbelvaste discipline. Een gedateerd verhaal? Als je Maarten 't Hart in zijn jongste romans mag geloven ontsnappen de laatste Nederlanders vandaag pas aan de verstikkende dwang. Vlaamse lezers koesteren eerder herinneringen aan klerikale inmenging in hun dagelijkse leven, en moesten veel minder de hysterie ondergaan van bezweerders van het geloof met de bijbel in de aanslag en nakende doem in het vizier. Voor hen staat wat nuchter beschouwd onwaarschijnlijke bezetenheid lijkt het zicht op de ware levenstragiek van de personages wat in de weg. Stilistisch volgt Arjan Visser (1961, journalist en programmamaker) in dit debuut het spoor van Thomas Rosenboom, met een gestage maar trage ontwikkeling voortgebracht door een gedragen schriftuur, van een verhaal dat op een massieve ontknoping afstevent. Wat dit debuut echter boven vele andere uittilt, is vooral de intrigerend knappe plot.

Jos Borré

Onderdrukte gevoelens, afgeblokte driften en gefnuikte aspiraties die wel tot godsdienstwaanzin en hysterische uitspattingen moeten leiden

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234