Zaterdag 15/05/2021

Met dank aan de Amerikanen

Wie met een ongeoefend oog naar het grote, pas gerestaureerde gebouw op het Ladeuzeplein in Leuven kijkt, denkt misschien dat het daar al eeuwen staat. Niets is minder waar. Gisteren, niet toevallig op Independence Day, vierde de Leuvense universiteitsbibliotheek pas haar 75ste verjaardag. Toch kende ze een meer dan turbulente geschiedenis. Ze werd geplunderd, beschoten, in brand gestoken en zag ten slotte de helft van haar collectie vertrekken.

Brussel / Leuven

Eigen berichtgeving

Kim Herbots

Pas twee eeuwen nadat paus Martinus V op 9 december 1425 met een pennentrek voor de oprichting van de Leuvense universiteit zorgde, kreeg die universiteit een centrale bibliotheek. Tot dan was het behelpen met omliggende kloosterbibliotheken, aparte faculteitsbibliotheken en zelfs boekenverzamelingen van studentenclubs. De eerste echte centrale bibliotheek krijgt in 1636 een plaatsje ergens in een achtergelegen lokaal in de universiteitshallen, die ook toen al in de Naamsestraat gevestigd waren. Het duurt nog een eeuw vooraleer de intussen al flink uit de kluiten gewassen collectie een eigen ruimte krijgt. Ondertussen is die zaal omgevormd tot de bekende Promotiezaal. Op het einde van de achttiende eeuw wordt de bibliotheek samen met de universiteit opgeheven door de Fransen. De 50.000 volumes verdwijnen grotendeels in de handen van allerlei Franse instellingen. De rest doet een tijd dienst als stadsbibliotheek voor de inwoners van Leuven.

Na een kort bestaan als bibliotheek voor de Rijksuniversiteit Leuven komt de collectie in 1835 weer in het bezit van de heropgerichte Katholieke Universiteit. Op dat moment lijkt de verzameling in niks op de prestigieuze collectie van vandaag. Vooral door schenkingen groeit de bibliotheek gestaag aan. Op de vooravond van Wereldoorlog I bevat de collectie zo'n 300.000 exemplaren, waaronder een duizendtal handschriften en 800 incunabels (boeken die gedrukt zijn in de beginperiode van de boekdrukkunst tot 1501, KH). Rector Ladeuze, die in die dagen de plak voert, had ook net werk gemaakt van de modernisering van de bibliotheek: er kwamen voor die tijd zeer moderne magazijnen onder de grote pronkzaal.

Net zoals de rest van Leuven zou de nieuwe universiteitsbibliotheek niet lang standhouden onder de vijandelijkheden. Al in de nacht van 25 op 26 augustus 1914 wordt de bibliotheek door de Duitse troepen afgebrand. De handschriften, de incunabels, de portrettenverzameling, alle boeken... Er blijft alleen nog zwarte as over.

De verontwaardiging bij de geallieerden is enorm en de symboolwaarde die de Leuvense universiteitsbibliotheek toegekend wordt, immens. Nog tijdens de oorlog komen in zowat alle geallieerde en neutrale landen comités tot stand die geld en boeken inzamelen voor Leuven. In het Verdrag van Versailles, waar de Duitsers na de oorlog de rekening gepresenteerd krijgen, is zelfs een volledige paragraaf gewijd aan de Leuvense bibliotheek. Duitsland moet handschriften en incunabels leveren die gelijkwaardig zijn aan de vernielde.

Ondertussen hebben de Verenigde Staten, die na de oorlog hun macht op het Europese continent opmerkelijk zien toenemen, aangeboden een nieuw bibliotheekgebouw te laten bouwen. Het bouwwerk moet het symbool worden van de aanwezigheid van Amerika in Europa. De Leuvenaars kijken dan ook met vrees uit naar de plannen van architect Whitney Warren, de man die ook het Grand Central Station in New York op zijn naam staan heeft. De angst voor een wolkenkrabber of een van die tempelachtige, Griekse bouwsels, die in die tijd overal in de VS de kop opstaken, bleek ongegrond. Warren ging zijn inspiratie zoeken in de Vlaamse renaissancebouwkunst. Vandaar ook dat het statische gebouw op het Ladeuzeplein eruitziet als een zestiende-eeuws raadhuis. Wie goed kijkt, merkt echter dat er iets niet klopt. Zo staan op de muurankers het vorstelijk monogram A/E, Albert & Elizabeth. Ook de borstbeelden van het vorstenpaar zijn aanwezig. Her en der zijn de wapenschilden van de geallieerden met bijpassende symbolen op te merken en op de benedenverdieping zijn 136 stenen ingemetseld met de namen van voornamelijk Amerikaanse universiteiten en scholen die een bijdrage geleverd hebben aan de bouw van de bibliotheek.

De grote Amerikaanse invloed maakt dan ook dat in 1928 als officiële inhuldigingsdatum niet toevallig 4 juli - onafhankelijkheidsdag - wordt gekozen. Tussen de twee wereldoorlogen kent de bibliotheek een bloeiperiode en wanneer de eerste bommen zich aankondigen in 1940, worden dan ook alle kostbare werken naar de kelders gebracht. Dat was geen overbodige maatregel, want al in mei 1940 brandt de bibliotheek opnieuw. Over de oorzaak bestaan er twijfels. Algemeen wordt aangenomen dat de Duitsers bij het binnentrekken van Leuven de toren van de bibliotheek beschieten. Een andere mogelijkheid is echter dat de buitentrekkende Engelsen zelf de bibliotheek onder vuur genomen hebben om de Duitsers daar later van te beschuldigen. Geen slechte zet, gezien de heisa uit de Eerste Wereldoorlog. Na de tweede brand blijven er van de een miljoen volumes ongeveer 15.000 over. Voor de zoveelste keer moet de Leuvense bibliotheek aan een heropbouw van haar collectie beginnen.

In het begin van de jaren zestig wordt opnieuw de kaap van een miljoen werken gerond en is het gebouw volledig in ere hersteld. Dan breekt echter de al onderhuids sluimerende Leuven-Vlaams-kwestie ten volle los. In 1968 valt de beslissing: Leuven wordt gesplitst. Voor de bibliotheek betekent dat, nog maar eens, een groot gedeelte van haar verzameling weg is. Alle boeken die een even nummer gekregen hadden, gaan mee naar Louvain-La-Neuve. Alle oneven nummers blijven in Leuven.

Vanaf de jaren zeventig begint ook de opmars van de faculteitsbibliotheken, die vandaag de dag een steeds belangrijkere rol innemen. Vorig jaar opende in Heverlee nog de hoogtechnologische Arenberg-bibliotheek de deuren, die als bibliotheek fungeert voor verschillende faculteiten. "Wij hebben nu alles samen zo'n 5 miljoen boeken", vertelt hoofdbibliothecaris Raf Dekeyser. "Puur wat het volume betreft, zijn we de grootste universiteitsbibliotheek van het land en ook in de wereld behoren we tot de groten. Wat kostbare werken betreft, moeten we, door de vele tegenslagen, echter onderdoen voor bijvoorbeeld Gent. Op dit moment zijn we de functie van deze bibliotheek aan het herdenken. We bewaren nu vooral de historisch belangrijke werken en dingen die nergens anders nog een onderdak vinden. De belangrijkste uitdaging in de komende jaren is ongetwijfeld het verder beveiligen van de boeken en de steeds meer doorgedreven automatisering."

Met dank aan prof. dr. Jan Roegiers.

De Leuvense bibliotheek moest hét symbool worden van de Amerikaanse macht in Europa

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234