Woensdag 21/04/2021

Myanmar

Met Aung San Suu Kyi valt weer een held van het Westen

Archiefbeeld uit 2012: Aung San Suu Kyi ontmoet haar aanhangers. Beeld Reuters
Archiefbeeld uit 2012: Aung San Suu Kyi ontmoet haar aanhangers.Beeld Reuters

De Rohingya in Myanmar worden verjaagd en vermoord en Nobelprijswinnaar Aung San Suu Kyi spreekt zich er niet tegen uit. Tot afgrijzen van haar aanhangers. Eenmaal uit de cel weten helden, vooral als ze een politieke functie krijgen, hun reputatie makkelijk zelf de vernieling in te helpen. Tenzij ze zo behendig zijn als Nelson Mandela.

Het is nooit leuk om in de steek te worden gelaten, maar als helden je in de steek laten is dat bijna niet te verteren. Een kleine drie decennia bezat Aung San Suu Kyi een iconische status in de westerse wereld. Hier zagen we én een strijdbare én een intelligente én een volhardende én een mooie vrouw. Deze vrouw sprak ook nog eens perfect de taal van het Westen. In haar strijd voor een democratisch Myanmar werd ze zwaar op de proef gesteld. Zij had al huisarrest in Yangon (Rangoon) toen ze in 1991 werd onderscheiden met de Nobelprijs voor de Vrede. Haar echtgenoot, de Britse historicus Michael Aris, was al ziek toen hij samen met hun zoons de Nobelprijs namens haar in ontvangst nam. Zelfs de begrafenis van haar man mocht Suu Kyi niet bijwonen van het regime dat haar vasthield. De wereld leefde in 1999 volop mee met deze weduwe met huisarrest.

Op muziekzenders als MTV en VH1 werd jarenlang geijverd voor haar vrijlating, popsterren en actrices hadden haar naam op hun lippen liggen, Michael Stipe van REM was haar onofficiële woordvoerder, Bono schreef de tekst van het U2-nummer Walk On speciaal voor haar. En dit verhaal kreeg een gelukkig einde. Zo leek het althans tot voor kort. Eind 2010 lieten Myanmars generaals haar na jaren van internationale druk vrij. Bij de verkiezingen van 2015 behaalde haar partij een absolute meerderheid, Aung San Suu Kyi ging daarna zowel de functie van staatsraad als die van minister van Buitenlandse Zaken bekleden.

Zo kon het dat haar beeltenis op veel plekken in de wereld niet alleen muren van kantoren van non-gouvernementele organisaties sierde, maar ook die van menig woonhuis. Hoeveel westerlingen haar foto de laatste weken hebben weggehaald, is niet bekend - je mag aannemen dat het aantal aanzienlijk is.

Firmament

Want in de nazomer van 2017 is het blazoen van Suu Kyi niet langer onbevlekt. Haar handen zijn besmeurd geraakt - met bloed dat het leger van Myanmar vergiet in offensieven tegen de islamitische Rohingya-minderheid. In het land waar Suu Kyi de belangrijkste burgerpositie bekleedt, voltrekken zich grootschalige etnische zuiveringen. Ze spreekt zich daar niet tegen uit. Op 6 september verklaarde ze wel dat Rohingya-terroristen 'een ijsberg aan misleidende informatie' in omloop hebben gebracht over de situatie in Myanmar.

Imagotechnisch konden die uitspraken nauwelijks slechter gekozen en beroerder getimed zijn. Een reputatie die al barsten had opgelopen, ging aan diggelen. Hoe hoger je ster staat aan het firmament van idolen en helden, hoe dieper die kan vallen.

In september 2017 zien we Suu Kyi op spandoeken ineens met Hitlersnorretje. Een Britse petitie waarin wordt aangedrongen haar de Nobelprijs voor de Vrede af te nemen, was woensdagochtend al 418.639 maal getekend. Collega-iconen, van Malala tot Desmond Tutu, uiten harde kritiek. 'Als de politieke prijs voor uw stijging naar de hoogste functie in Myanmar stilzwijgen is, is de prijs zeker te hoog', schreef Tutu haar.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Myanmardeskundigen betwisten ondertussen hoeveel Suu Kyi kan doen aan wat het oog niet kan verdragen in het grensgebied van Myanmar en Bangladesh. Veel deskundigen weten dat ze tamelijk machteloos staat en door de militairen als uithangbord wordt gebruikt. Die militairen hadden volgens hen maar één echte reden om haar zeven jaar terug vrij te laten, namelijk het opkrikken van hun eigen beroerde imago. Dat is niet gelukt. In plaats daarvan is wel het imago van Suu Kyi kapot.

Elk land is uniek, de lotgevallen van helden die de politieke functies gaan bekleden zijn dat niet. Je kunt beweren dat de tragiek van Aung San Suu Kyi doet denken aan die van Václav Havel. Tussen 1969 en 1989 bracht deze tegenstander van een dictatuur nauwelijks minder tijd door in Tsjechoslowaakse gevangenissen dan Suu Kyi in haar omsingelde huis. In de euforische herfst van 1989 juichten massa's hem toe, enkele maanden later was hij president van Tsjechoslowakije. In die hoedanigheid moest hij machteloos toezien hoe dit land in tweeën brak.

In het decennium dat volgde, ging Havel iets aankleven wat hem als schrijver-dissident-gevangene nóóit had aangekleefd, namelijk de allure van een tragische figuur. Telkens weer moest hij het afleggen tegen lomperiken die het spel smeriger speelden dan hij. Gelukkig voor Havel, zijn reputatie en zijn bewonderaars wist hij zijn gevoelens van machteloosheid altijd mooi, vrij en onbeschroomd te uiten. De hele wereld wist dat hij de scheiding van Tsjechië en Slowakije nooit had gewild, de meeste mensen die hem hadden bewonderd bleven toch een beetje van hem houden.

Iconische status

Aung San Suu Kyi's overgebleven bewonderaars weten dat je in Zuidoost-Azië minder vrij praat dan in een café in Praag. Wat hun icoon werkelijk vindt van het optreden van Myanmars leger, blijft in nevelen gehuld. Peter Popham, auteur van de Suu Kyi-biografie The Lady and The Peacock, weet dat de vrouw die hij bewonderde een tragische vergissing heeft begaan door in 2011 in te stemmen met een grondwet die de macht de facto bij het leger liet. 'In plaats van op te staan tegen de militairen, is ze hun poedel geworden', zei hij tegen de Britse krant The Independent. Let op hoeveel ontgoocheling en bitterheid uit die woorden spreekt: óók de biograaf is zijn icoon kwijt en zit in een rouwproces.

Hoe diep de vrouw die in 1991 de Nobelprijs voor de Vrede kreeg in 2017 wegzakte in Myanmars rood kleurende modder, is een zaak voor historici van de toekomst. Zeker is dat 'de val van Aung San Suu Kyi' minstens zo veel zegt over westerse mensen die haar bewonderden als over haar.

Zij hebben een grotere behoefte aan helden dan in de tijden dat ze nog kerkgaand waren. Destijds was het bovenmenselijke iets voor het hiernamaals, tegenwoordig moet het bovenmenselijke op aarde gebeuren. Geen wonder dat die mensen het moeilijk krijgen als onaantastbaar geachte helden hoge verwachtingen niet waarmaken, of erger, 'verkeerde dingen' gaan doen.

De zekerste manier om een iconische status te behouden, is sterven in de gevangenis. Helden die vrijkomen moeten oppassen, vooral als ze ook nog politieke functies gaan bekleden. De gewone wereld is immers óók een smerige wereld. Buiten de gevangenismuren raakt je imago in mum van tijd bevlekt. Weinig waarmee je je imago sneller bezoedelt dan met politieke deals en compromissen. Aardig wat mensen met een heldenstatus ondervonden dat vóór Aung San Suu Kyi, onder hen de nodigen die ook een Nobelprijs in hun kast hebben.

Suu Kyi's reputatie loopt zeven jaar na haar vrijlating barsten op - een voormalig held als Lech Walesa had zijn imago amper een jaar na de val van het communisme al om zeep geholpen. Walesa: in 1980 werd hij wereldberoemd als boegbeeld van de vakbeweging Solidarnosc, eind 1981 ging hij de gevangenis in, in 1983 kreeg hij de Nobelprijs voor de Vrede. In 1990 trad hij aan als president van Polen. De man die tot dan toe alom was geprezen als toonbeeld van onverschrokkenheid, werd vanaf 1990 gekarakteriseerd als autoritair, recalcitrant, kleingeestig, incompetent en rancuneus. Bijna niets waarover Polen en Polenspecialisten het eens zijn, behalve dat Walesa als politicus dramatisch mislukte. Zijn imago is nooit meer van zijn politieke avonturen hersteld.

Lech Walesa. Beeld REUTERS
Lech Walesa.Beeld REUTERS

In feite kan het al misgaan als iconen vrijuit gaan spreken. Aleksandr Solzjentisyn, Goelagoverlevende en winnaar van de Nobelprijs voor de Literatuur in 1970, had bijna net zo'n status als Aung San Su Kyi toen hij in 1976 op Amerikaanse bodem landde. In de decennia erna bleek alsmaar pijnlijker dat Solzjentisyn niet voldeed aan de verwachtingen van de mensen die hem hadden bewonderd. Van liberalisme moest hij niets hebben, van ouderwets Russische patriottisme des te meer, hij was ook diepgelovig en ging door het vuur voor de Russisch-orthodoxe kerk. Toen hij in 2008 in Rusland stierf, werd hij geëerd door Poetin, maar had hij nauwelijks westerse bewonderaars over.

Conservatief-christelijke opvattingen, die zien ontkerkelijkte westerse mensen liever niet bij mensen die ze uitkiezen als helden. Moeder Teresa kreeg de Nobelprijs voor de Vrede in 1979, maar verspeelde daarna veel sympathie door zich net zo ferm tegen abortus en anticonceptie uit te spreken als paus Johannes Paulus II. Het behoeft weinig twijfel dat die opvattingen haar meer populariteit kostten dan de donaties die haar organisatie zou hebben geaccepteerd van het Haïtiaanse regime-Duvalier.

Moeder Teresa. Beeld AP
Moeder Teresa.Beeld AP

Imagokunstenaar

Dat Nelson Mandela zijn iconische status tijdens zijn politieke loopbaan grotendeels wist te behouden, onderstreept dat hij behalve een groot anti-apartheidsstrijder ook een behendig politicus en imagokunstenaar was. Ook hij had het in het hooghouden van zijn reputatie niet altijd makkelijk. Zo was er zijn tweede echtgenote, Winnie Mandela. In beschouwingen na zijn dood in 2013 was Winnie weinig meer dan een voetnoot, maar in de jaren tachtig deed haar heldenstatus nauwelijks onder voor die van haar man. Ten tijde van Nelsons vrijlating in 1990 circuleerden al onthullingen over haar privéknokploeg die opponenten stevig had aangepakt en de tiener Stompie Seipei niet levend naar huis had laten terugkeren. Nelson Mandela scheidde van haar nadat de rechtbank haar in 1991 schuldig had bevonden.

Er waren ook politieke vrienden van Mandela die op negatieve wijze van zich hadden doen spreken. Libiës Moammar Kadhafi was jarenlang een sponsor van het ANC én jarenlang een sponsor van terrorisme. Toen Mandela in 1997 naar Libië ging, verkeerde Kadhafi nog in een internationaal isolement. Mandela kreeg volop kritiek. In zijn reactie liet hij zich zien van een kant die ze in het Westen nog niet van hem kenden: 'Hoe kunnen zij (westerse mensenrechtenorganisaties, red.) de arrogantie hebben ons te dicteren wie onze vrienden moeten zijn!'

Sommige bewonderaars keken weg van Mandela's steun voor Kadhafi, anderen bagatelliseerden die, weer anderen konden Mandela's 'afkeer van westerse belerendheid begrijpen'. Mensen laten zich hun helden niet graag afnemen.

In een necrologie van Mandela doemde een term op die in de kredietcrisis van 2008 ook werd gebruikt voor banken, namelijk too big to fail. Was hij dat? Als het leger van Zuid-Afrika een religieuze minderheid had verdreven en Mandela had gezwegen, hadden miljoenen bewonderaars waarschijnlijk door net zo'n rouwproces heen gemoeten als die van Aung San Suu Kyi.

Niemand is 'te groot om te falen', al maakten in memoriams van Mandela wel inzichtelijk hoe die illusie kan ontstaan. Zo kreeg Mandela's opvolger, Thabo Mbeki, volop kritiek voor maatregelen die Mandela had genomen, maar die volgens bewonderaars niet door Mandela genomen konden zijn.

Nelson Mandela. Beeld AFP
Nelson Mandela.Beeld AFP

In de psychologie wordt deze vorm van zelfbedrog weleens aangeduid met het zinnetje 'ik wil niet dat het zo is en dus is het niet zo'. Aardig wat bewonderaars van Martin Luther King willen tot op de dag van vandaag niet weten dat een groot burgerrechtenactivist ook een notoir overspelige echtgenoot kon zijn. Bewonderaars van Che Guevara hebben doorgaans geen moeite met het bloed aan diens handen, hij was immers een revolutionair, maar ontkennen bijna altijd wat historisch onderhand vaststaat: dat Che in 1962 de fanatiekste pleitbezorger was voor het afvuren van kernraketten op de VS. Als de boerse apparatsjik Chroesjtsjov de Sovjet-schepen met kernraketten niet had laten omkeren, zouden we nu minder mensen zien met Che-T-shirts. Niemand is te groot om te falen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234