Woensdag 20/11/2019

Voorbeschouwing

Merkel zet zich schrap voor 'Super-Sonntag'

Angela Merkel tijdens een verkiezingsrally in Rijnland-Palts. Beeld © REUTERS

Staat de Duitse kiezer achter Merkels vluchtelingenbeleid? Het antwoord komt morgen, Super-Sonntag, met verkiezingen in drie deelstaten. Een eclatant succes voor Alternative für Deutschland (AfD) zou het einde van de Duitse politieke stabiliteit én de zwanenzang van Merkel kunnen inluiden.

Stabiel, betrouwbaar, een tikkeltje saai. Het grote Duitse cliché waar tot voor kort ook Volkswagen zo graag aan beantwoordde, zag je de afgelopen decennia ook telkens weerspiegeld in de Duitse verkiezingsresultaten.

Maar of het ook aanstaande zondag zo zal zijn?

Zowel de peilingen als politieke commentatoren voorspellen een on-Duitse politieke aardverschuiving. Verwacht wordt dat de twee grote traditionele volkspartijen CDU/CSU en SPD lichtjes tot zwaar zullen verliezen, met als meest directe gevolg dat ze de macht over meerdere coalitiepartners zullen moeten verdelen. De rustige vastheid van weleer wordt in de eerste plaats bedreigd door de Alternative für Deutschland (AfD), een relatief nieuwe, rechts-populistische partij die, afhankelijk van de deelstaat, 9 tot 19 procent zou kunnen scoren.

Carsten Brzeski, columnist en hoofdeconoom van ING Duitsland, gelooft dat zondag om die reden wel eens een historische dag zou kunnen worden. "Sinds en ook wel vanwege WO II zijn rechts-populistische partijen in Duitsland nooit echt van de grond gekomen. Daar lijkt nu verandering in te komen, met grote gevolgen voor het politieke landschap. Wat in de buurlanden al veel eerder is gebeurd, zullen we vanaf nu wellicht ook in Duitsland zien: de tanende macht van de grote volkspartijen, de versnippering van het politieke landschap, en toenemende politieke instabiliteit."

Zondag wordt er gestemd in Rheinland Pfalz, Baden-Württemberg en Saksen-Anhalt, drie deelstaten die samen goed zijn voor ongeveer 13 miljoen kiezers. Deelstaten hebben in Duitsland aardig wat bevoegdheden, maar op het asielbeleid hebben ze nauwelijks impact.

Toch is het Duitse asielbeleid zowat het enige thema van deze stembusgang. Angela Merkel weet dat - tegen wil en dank - natuurlijk ook. De nakende deelstaatverkiezingen waren misschien wel de belangrijkste reden waarom ze vorige week koste wat het kost die deal met Turkije wilde sluiten. En nakende verkiezingen verklaren ongetwijfeld ook waarom Merkel de koers in haar asielbeleid de jongste maanden beetje bij beetje heeft bijgesteld.

"Merkel staat onder druk," zegt Alexander Häusler, socioloog aan de Fachhochschule Düsseldorf, en expert inzake extreemrechts. "Al maanden voelt ze de hete adem van rechts in haar nek. De druk komt van de rechtervleugel binnen haar partij, maar uiteraard ook van de AfD. Als de AfD nu zondag een grote overwinning boekt, zal de toon en het beleid ongetwijfeld nog verharden."

AfD-toplui Alexander Gauland en Andre Poggenburg hopen op winst in Saksen- Anhalt. Beeld © GETTY IMAGES

Stuurman in de storm

Of zo'n bocht de meubelen nog kan redden, is weer een andere vraag. Carsten Brzeski schreef over de kwestie onlangs een nota. Kanzlerindämmerung, heette dat werkstuk. Vrij vertaald wil Brzeski daarmee zeggen dat de schemering over de ster Merkel is neergedaald. "Merkel genoot tot vorig jaar het vertrouwen van een grote meerderheid van de Duitsers", vertelt de econoom. "Ze was de gids, de stuurman die in staat werd geacht om het land door de grootste stormen te leiden. Maar dat vertrouwen - uitgerekend haar belangrijkste handelsmerk - is beschadigd door de vluchtelingencrisis. In de plaats van vertrouwen is twijfel of zelfs wantrouwen gekomen. Helemaal onbegrijpelijk is dat niet. Je hoeft geen AfD-militant te zijn om te beseffen dat Duitsland dit jaar niet nog eens een miljoen vluchtelingen op een ordentelijke manier kan opvangen."

Het wantrouwen tegenover Merkel wordt met grote gretigheid opgepookt door de Afd, "een verzameling extreemrechtse idioten", zoals Brzeski ze noemt.

Dat de partij vandaag nog bestaat, dankt ze ook zeker niet in de eerste plaats aan de eigen mandatarissen. De AfD was in de peilingen nog nauwelijks 4 procent waard toen de grote vluchtelingenstroom op gang begon te komen. Samen met die stroom begon de partij weer te groeien. Het spectaculairst was de groei in het oosten, de deelstaten van de voormalige DDR. "De AfD is een partij met twee gezichten", zegt Alexander Häusler. "In het westen is de toon nog relatief beschaafd, in het oosten ronduit populistisch. Dat is geen toeval. De bevolking is de oostelijke deelstaten is nog deels opgegroeid in de DDR. Multiculturaliteit is er minder evident , en de hang naar autoriteit nog altijd iets groter. Voeg daarbij gevoelens van achterstelling, en je krijgt een bodem waarop rechts-populisme heel makkelijk kan gedijen."

Het dubbele gezicht van de AfD zou op langere termijn wel eens de achilleshiel van de partij kunnen zijn. "De AfD werd en wordt nog altijd verdeeld door een gematigde en radicale vleugel", aldus Häusler. "Ooit moet dat barsten. Maar zolang de AfD successen blijft boeken, valt die spagaat nog wel even vol te houden."

Zowel Häusler als Brzeski zijn er nogal zeker van. De AfD wordt ook een bepalende factor in 2017, bij de bondsdagverkiezingen. "Eigenlijk is het simpel, zegt Brzeski. "Zolang de vluchtelingencrisis blijft duren, zal de AfD succesvol zijn en heeft Angela Merkel een probleem."

Maar of dat probleem zal leiden tot een al dan niet gedwongen troonsafstand? Brzeski twijfelt. "Mogelijk, in het geval van hele slechte verkiezingsresultaten, laat ze de eer aan zichzelf, en gaat ze in 2017 niet voor een vierde termijn als kanselier. Vraag is dan wie het wel moet doen. Binnen de CDU zie ik voorlopig geen enkele kanzlerfähige figuur. Dus als u mij - als onbetrouwbare econoom - vraagt om even in de glazen bol te kijken: ik zie Merkel een vierde keer kanselier worden."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234