Dinsdag 07/12/2021

Merce Cunningham

Pionier postmoderne dans zweert bij het toeval

brussel

Van onze medewerker

Ludo Dosogne

Al vele jaren wordt Merce Cunningham (85) gekweld door gewrichtsontsteking. Dat belette hem niet om af en toe tussen zijn dansers op het podium te verschijnen. Tot voor kort vond de pionier van de postmoderne dans voldoende steunpunten. Hij leunde op een stoel, gleed langs de wanden of werd opgetild door zijn jongere collega's. Het opgeheven hoofd, de gestrekte rug en de kordate blik onderstreepten zijn meesterschap. Maar de artrose in zijn onderste ledematen is sinds enige tijd zo ver gevorderd dat hij is aangewezen op een rolstoel.

Zijn vermaarde New Yorkse gezelschap strijkt deze week neer in deSingel met twee verschillende programma's. Naast ouder werk pakt de dansgroep, die al maar dan een halve eeuw bestaat, uit met enkele recente producties. Views on Stage test het observatietalent van de toeschouwer. Voor Split Sides ontwierp de IJslandse rockformatie Sigur Rós een vibrafoon met dansmuiltjes. Ook Tom Yorke van Radiohead leverde origineel geluidsmateriaal, dat elke avond anders klinkt omdat het door Stephan Moore en Christian Wolff elektronisch wordt gemanipuleerd.

De volgorde van de bewegingstaferelen wordt bij iedere voorstelling pas op het laatste moment bepaald. Om het dynamische karakter te verzekeren laat Merce Cunningham het toeval spelen. In een minuscuul indianentasje bewaart hij acht teerlingen in uiteenlopende tinten. Ook beschikt hij over een beduimeld exemplaar van de I Ching. Hij raadpleegt dit Chinese orakelboek niet enkel voor artistieke doeleinden, maar ook voor belangrijke levensvragen. De methode werd hem ingefluisterd door John Cage, die tot zijn dood elke vorm van routine en voorspelbaarheid vermeed. De excentrieke componist haalde hem weg bij Martha Graham omdat haar stijl in zijn ogen te verhalend en te gevoelsmatig was. De 'Priesteres van het modernisme' had de jonge danser voordien de rol van Christus toevertrouwd in El Penitente. In haar choreografie Appalachian Spring moest Cunningham tegen zijn zin zelfs een orerende predikant belichamen!

Dat John Cage avontuurlijk was ingesteld had hij al bewezen met zijn geprepareerde piano. Om ongewone geluiden te produceren waren tussen de snaren bouten, spijkers en schroeven aangebracht. De experimenteerdrift van Cage, die ook als geen ander champignons verzamelde, kende geen grenzen. Nadat hij met Merce Cunningham, die hij in de Cornish School of Arts had leren kennen, aan de Columbia-universiteit een lessenreeks van Daisetz Suzuki over het zenboeddhisme had bijgewoond, nam hij zich voor om zijn waarnemingsvermogen met alle middelen te verfijnen. De I Ching of Het boek der veranderingen wees hem de weg. Hij wilde nog uitsluitend verrassende muziek componeren. En dat kon alleen als hij volledig afstand nam van zijn gedachten en emoties. De klankkleur, de toonhoogte, de geluidssterkte, het tempo en de duur van zijn composities liet hij door het lot bepalen. Hij ging dus aan de slag met dobbelstenen, orakelstokjes en munten. John Cage spoorde Merce Cunningham aan om op een gelijkaardige manier zijn choreografieën te realiseren. De gebaren, de houdingen en de bewegingen zouden niet langer op vastgeroeste patronen geïnspireerd zijn, maar onverwachte vormen aannemen omdat ze door toevalsoperaties tot stand komen.

Met informaticadeskundigen ontwikkelde Merce Cunningham zowat tien jaar geleden het computerprogramma Lifeforms, dat de 'toevallige' bewegingen in drie dimensies en vanuit verschillende invalshoeken toont. Soms verschijnen op het scherm ook choreografische figuren die helemaal niet of slechts door lenige circusacrobaten kunnen worden uitgevoerd.

Volgens Cunningham is iedere plek op het toneel evenwaardig. Een centraal punt ontbreekt want hij wil de speelruimte opentrekken. Root of an Unfocus is de veelzeggende titel van een solo, die hij reeds halverwege de jaren veertig op muziek van John Cage in New York danste. Maar het publiek reageerde onwennig. De artistieke tandem voelde zich in die periode meer thuis in het Black Mountain College in North Carolina, waar avant-gardekunstenaars uit verschillende disciplines ideeën uitwisselden. Voor Theatre Piece Nr 1 deden ze een beroep op de dichter Charles Olson en op de pianist David Tudor. Iedere relatie tussen muziek, tekst, beweging en beeld was louter toevallig. De enige overeenkomst was de tijdsduur. De 'happening' was geboren.

Geschikte dansers vinden is voor Cunningham geen lachertje. De meeste kandidaten willen hun academische opleiding vergulden of als virtuoos schitteren. Maar toen hij zijn eerste groep samenstelde, lette hij niet enkel op de ambities en de technische vaardigheid. Uit gesprekken moest blijken dat ze een open geest hadden. De dansers mochten vooral niet terugvallen op oude gewoontes. Paul Taylor, Viola Farber, Carolyn Brown en Remy Charlip voldeden aan die voorwaarden en werden opgenomen in de allereerste groep. Met een busje, dat John Cage bij een wedstrijd had gewonnen, verplaatsten ze zich. Robert Rauschenberg werd aangetrokken als kostuumontwerper en vormgever. Uit die periode dateert de Suite for Five op Music for Piano, die de choreografische cyclus in deSingel opent. Later bedachten ook Jasper Johns, Andy Warhol en Frank Stella onconventionele toneelbeelden. Zelfs het fietswiel van Marcel Duchamp, dat als een van de beroemdste iconen van de postmoderne kunst wordt beschouwd, fungeerde in enkele Events als decorelement. Ondertussen is het repertoire uitgebreid tot meer dan 150 abstracte choreografieën.

Merce Cunningham wijst principieel iedere betekenisgeving af. De bewegingen, de klanken en de voorwerpen bestaan op zichzelf en kennen een eigen verloop. Dat vergt van de uitvoerders een ongeziene discipline. Net als John Cage put de choreograaf, die moet vechten tegen zijn lichamelijke kwalen, nieuwe levenskracht uit elke artistieke ontdekkingstocht.

Antwerpen, deSingel, Programma 1: Suite for Five (1956), Native Green (1985) en Split Sides (2003) op dinsdag 18 en woensdag 19 januari. Programma 2: Pond Way (1998), Views on stage (2004) en Fluid Canvas (2002) op vrijdag 21 en zaterdag 22 januari. Telkens om 20 uur. Reservering: 03/248 28 28.

85-jarige pakt met zijn Amerikaanse gezelschap in deSingel uit met ouder en recent werk

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234