Vrijdag 27/01/2023

Mentale hygiëne

Loos was de

De architectuurserie van De Morgen: twintig modernistische toparchitecten, twintig prachtige boeken, twintig zaterdagen lang. Op deze plek schrijft Didier Wijnants telkens een column over de architect of architectuurstroming van de week.

Adolf Loos (boek 18)

Een merkwaardige man, die Adolf Loos (1870-1933). Een man van een scharniertijdperk, tussen de moderne chique van jugendstil en het functionalisme in. Loos was een prima architect, maar misschien nog meer een theoreticus. In beide gedaanten streek hij zijn medemens tegen de haren in en effende op die manier het pad van het echte modernisme.

Met onze hedendaagse bril lijkt Loos een dubbelzinnige figuur, moeilijk vast te pinnen op één centrale gedachte. Hij is zelden bejubeld en vaak verkeerd begrepen. Dat komt deels door zijn merkwaardige opstel Ornament und Verbrechen, een uitdagend pamflet dat pleit tegen het doelloze versieren van dagelijkse gebruiksvoorwerpen en gebouwen. Verhelderende lectuur is dat (het staat ook afgedrukt in het Taschenboek). Loos verdedigt er de stelling dat de echt moderne mens de behoefte aan ornamentiek ontstegen is. Lees eens mee met zijn koppige en provocerende proza: "De Papoea tatoeëert zijn huid, zijn boot, zijn peddels (...). Maar een moderne mens die zichzelf tatoeëert, is een misdadiger of gedegenereerd (...). Wanneer een getatoeëerde man in vrijheid sterft, is dat omdat hij sterft voordat hij zijn moord heeft kunnen begaan."

Voor alle duidelijkheid: Loos zegt niet dat ornamentiek een misdaad is, wel dat het voor een moderne mens niet past om ornamentiek toe te passen op gebruiksvoorwerpen en gebouwen. Hij maakte dan ook een streng onderscheid tussen architectuur en kunst. In 1910 schreef hij: "Slechts een klein deel van de architectuur behoort tot de kunst: de grafsteen en het monument. Al het andere dat een doel dient, kan worden uitgesloten van het rijk der kunsten." Met die stelling beukte hij in op de ideeën van een Henry Van de Velde en Josef Hoffmann.

Zo is Loos eigenlijk de belangrijkste profeet van de modernistische versobering geworden, lang voordat Mies van der Rohe het principe 'less is more' huldigde. Maar zijn pleidooi voor versobering was niet gebaseerd op doelmatigheid, betaalbaarheid of reproduceerbaarheid. Voor hem was het een kwestie van mentale hygiëne. In Ornament und Verbrechen vertelt hij over zijn schoenmaker die voor 30 shilling een paar versierde laarzen maakt. Loos geeft hem een duidelijke opdracht: "Ik heb maar één voorwaarde, de schoenen moeten glad zijn, zonder versieringen." En hij wil er 40 shilling voor betalen.

belangrijkste profeet van modernistische versobering

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234