Zaterdag 04/12/2021

AchtergrondTerug naar school

Mentaal welzijn is de grote blinde vlek op 1 september: ‘Over gevoelens leren praten, dat zou in de eindtermen mogen staan’

null Beeld Pieter Van Eenoge
Beeld Pieter Van Eenoge

Nu de mondmaskers in de klas af kunnen, lijkt de kans groot dat elke leerling weer glimlachend naar school gaat. Toch manen experts aan tot voorzichtigheid. ‘Soms moet je een leerling wel nog kunnen zeggen: life’s a bitch.’

“Ik had het op voorhand nooit durven te denken, maar mijn inbox heeft sinds dit jaar een mapje ‘haatmails’.” Inez Germeys, hoofd van het Centrum voor Contextuele Psychiatrie (KU Leuven) en lid van de expertengroep Psychologie en Corona, kan de verbazing in haar stem nog altijd niet helemaal onderdrukken. Het afgelopen jaar ondervond ze aan den lijve hoe mentaal welzijn bij leerlingen een polariserend thema is geworden.

“Niet iedereen apprecieerde het dat ik dit jaar op dezelfde nagel ben blijven kloppen. Wat mensen mij sturen? Dat de jeugd tegenwoordig verwend is en niets meer gewoon. Terwijl ik denk dat we de druk die we op jongeren leggen soms net onderschatten.”

Het afgelopen jaar kwamen er inderdaad signalen dat de mentale weerbaarheid van jongeren onder druk stond. Zo kreeg Arvid De Muynck, leerkracht Nederlands en Engels in het College Ten Doorn in Eeklo, afgelopen schooljaar te horen dat drie van zijn leerlingen door de huisarts thuis geschreven werden. “Ze waren bezweken onder de stress van het afstandsonderwijs”, zegt De Muynck, die tot leerkracht van het jaar verkozen werd. “Elk jaar komt er wel eens een alarmsignaal van een leerling, maar dit baarde me zorgen.”

De Muynck, die zijn leerlingen door het afstandsonderwijs niet elke dag meer zag, besloot alle leerlingen op te bellen. Hun verhalen verbaasden hem. Ze vertelden over een verstoord dag-en-nachtritme, over de stress die het afstandsonderwijs met zich meebracht en hoe alle leuke activiteiten weggevallen waren, waardoor de school een leerfabriek werd.

“Ik ben leerkracht in de derde graad aso, titularis van een klas Grieks-Wiskunde en Wetenschappen-Wiskunde”, zegt De Muynck. “Doorgaans zijn dat de geprivilegieerde leerlingen, met een goede omkadering thuis. Toch zei de overgrote meerderheid van de klas dat ze ergens mee worstelden. Ook al hadden veel onder hen wel een manier om daarmee om te gaan, ik dacht plots: hoe moet het zijn in klassen waar leerlingen die omkadering niet hebben?”

Arvid De Muynck werd verkozen tot leerkracht van het jaar. Beeld WOUTER VAN VAERENBERGH
Arvid De Muynck werd verkozen tot leerkracht van het jaar.Beeld WOUTER VAN VAERENBERGH

Het zijn verhalen die ze bij het magazine Klasse ook kennen. Toen zij aan het einde van het schooljaar in hun verkiezing van de Leerkracht van het Jaar op zoek gingen naar leerkrachten die extra aandacht aan mentaal welzijn besteden, werden ze overstelpt met namen. Maar liefst 18.000 nominaties stromen binnen, waarvan 15.000 van leerlingen. “Dat waren er nog nooit zo veel”, zegt hoofdredacteur Hans Vanderspikken. “Ter vergelijking: ons vorige record stond op 10.000 nominaties, waarvan 3.000 van leerlingen.”

Naast de traditionele ‘mijn leerkracht is tof’ hoorde Klasse dit keer ook veel serieuze verhalen. “Over leerlingen die vertelden hun leerkracht dag en nacht een berichtje te kunnen sturen als ze een probleem hadden”, zegt Vanderspikken. “Maar ook zaken die je liever niet wilt horen, over jongeren met duistere gedachten.” Vanderspikken wist meteen dat ze een gevoelige snaar hadden geraakt.

Signalen

Het zijn dat soort signalen waaruit experts afleiden dat het mentaal welzijn van heel wat jongeren het afgelopen schooljaar onder druk stond. Algemene cijfers of onderzoek bestaat er niet. Daarvoor ontbreken minderjarigen te vaak in bevragingen.

Bovendien focuste het enige wetenschappelijke onderzoek dat er wel was – de zogeheten SIGMA-bevraging van de KU Leuven – op de eerste lockdown. Tegen alle verwachtingen in gaf die overigens een bemoedigend beeld: psychopathologische symptomen zoals slaapstoornissen of zich slecht kunnen concentreren namen bij 13- tot 20-jarigen tijdens de eerste coronagolf niet toe. Meer zelfs, de angstgevoelens namen af.

“Toch kunnen we die resultaten niet zomaar naar vorig schooljaar extrapoleren”, zegt Germeys, die meewerkt aan die SIGMA-bevraging. “Eerst en vooral duurden de maatregelen langer dan we allemaal gedacht hadden. Daarnaast werden de sociale contacten vorig schooljaar lange tijd onderbroken, zeker in het secundair. We weten nog niet welke gevolgen dat heeft gehad.”

Dat laatste baart experts zorgen. Erbij horen is voor niemand zo belangrijk als voor een kind, zeker in de adolescentie. Onderzoek na onderzoek toont aan hoe cruciaal goede relaties met familie en vrienden zijn voor de mentale weerbaarheid van jongeren. Daarom besloot de Hoge Gezondheidsraad (HGR) in juli in een advies over de mentale gezondheid van kinderen tijdens de pandemie dat ‘het belangrijk is om waakzaam te blijven’.

Die waakzaamheid werd door enkele verontrustende signalen uit het veld ingegeven. Wederom, cijfers zijn er niet, maar het aantal jongeren dat afgelopen schooljaar op zoek was naar professionele hulp voor mentale problemen lijkt te zijn gestegen. Dat concludeert de Gezondheidsraad op basis van wat getuigenissen uit het werkveld vertellen. En dan is er nog de altijd terugkerende problematiek van de wachtlijsten. “Al is daar nu gelukkig wel beweging in gekomen, doordat sessies bij de psycholoog goedkoper worden (11 euro in plaats van 55 euro, PG) en toegankelijk voor iedereen (nu krijgen enkel volwassenen een terugbetaling, PG)”, zegt Germeys.

Kwetsbaarheid

Reden genoeg om te besluiten dat het schooljaar voor sommige leerlingen verdomd moeilijk geweest is, stellen experts. “Het zal niet voor alle leerlingen gelden”, zegt professor schoolpsychologie Karine Verschueren (KU Leuven). “Vooral jongeren die al in kwetsbare omstandigheden leefden, voordien al mentale problemen hadden of bij wie er thuis veel ongerustheid heerste, hebben het moeilijk gehad.”

Cindy Van der Snickt beaamt dat. Zij is directrice in twee Gentse basisscholen, waarvan een vooral kwetsbare leerlingen telt. “Het is het type school waar er elk jaar wel een kind huilt op 30 juni en breed glimlachend naar school komt op 1 september, wetende dat hij of zij terug in een veilige haven komt.”

Het verschil tussen de leerlingen van de twee scholen is duidelijk voor haar. “Vooral na de eerste lockdown, in het voorjaar van 2020, was dat zo”, zegt Van der Snickt. “De kwetsbaarste leerlingen hadden die vaak op een klein appartementje moeten doorbrengen, bijna opgesloten door hun ouders die schrik hadden.”

Maar ook afgelopen schooljaar viel het Van der Snickt op dat er uit de concentratieschool meer doktersbriefjes kwamen om kinderen thuis te houden. “Dat heeft volgens mij te maken met de taalachterstand van sommige families”, zegt ze. “Ouders verstonden de regels die wij hanteerden niet altijd of volgden vooral richtlijnen in het nieuws uit hun thuisland. Veel van hen hadden schrik om hun kind naar school te sturen en vroegen een doktersbriefje. Een dynamiek die nog versterkt werd doordat wij moesten vragen om kinderen bij de minste symptomen thuis te houden.”

Bleef het lager onderwijs dan niet gespaard van ingrijpende coronamaatregelen? Op een verlengde herfst- en paasvakantie en een intermezzo van mondmaskers voor het vijfde en zesde leerjaar na was het schooljaar nergens zo ‘normaal’ als in het basisonderwijs. “Vergeet het wegvallen van hobby’s niet”, zegt Van der Snickt. “Of de klasbubbels op de speelplaats. Je krijgt jonge kinderen niet goed uitgelegd waarom ze niet met hun broertje of zusje mogen spelen op de speelplaats, maar thuis wel. Dat was verwarrend. Het waren niet meer de gelukkige kindjes die ik hier zag rondlopen.”

Normaal schooljaar

Hoe moet het dan komend schooljaar? Hoe gaat het met kinderen en jongeren nu ze weer voor een ‘normaler’ jaar staan?

Allicht zal de meer normale zomervakantie, met zomerkampen en cafébezoeken, bij heel wat leerlingen voor herstel gezorgd hebben. “Maar je mag er niet van uitgaan dat dit geldt voor alle kinderen”, zegt Verschueren. “Het vraagt veel van een kind om die relaties terug op te bouwen, zeker voor kinderen die moeite hebben met sociale vaardigheden. Dan is de school een veilige en makkelijke omgeving om weer contacten te leggen.”

“Ja, de zomer heeft al wat meer mogelijk gemaakt”, zegt Louis Notte, voorzitter van de Vlaamse Scholierenkoepel. “Maar het is niet dat alles plots ingehaald is, noch heeft elke jongere daar al voluit van gebruik kunnen maken. Niet iedereen is bijvoorbeeld al volledig gevaccineerd. Het is evident dat er aandacht moet zijn voor een warm welkom op school of schooluitstappen.”

'Het is evident dat er aandacht moet zijn voor een warm welkom op school', zegt Louis Notte, voorzitter van de Vlaamse Scholierenkoepel. Beeld Wouter Van Vooren
'Het is evident dat er aandacht moet zijn voor een warm welkom op school', zegt Louis Notte, voorzitter van de Vlaamse Scholierenkoepel.Beeld Wouter Van Vooren

Om die reden juichen experts het afschaffen van het (gedeeltelijk) afstandsonderwijs in het secundair onderwijs toe. Maar de vraag van leerkrachten en leerlingen om naar een zo normaal mogelijk schooljaar terug te keren, levert gefronste wenkbrauwen op.

“Er is in ons onderwijs nu eenmaal weinig aandacht voor mentaal welzijn”, zegt Germeys. “Over je gevoelens leren praten, voor jezelf zorgen, leren reageren als iemand zijn mond opendoet: dat zijn allemaal zaken die wat mij betreft in de eindtermen mogen staan. Bovendien zijn leerkrachten ook te weinig opgeleid om dat te doen. Daardoor hangt het voor een leerling die een leerkracht aanklampt sterk af van welk individu die voor zich krijgt.”

Germeys, Verschueren en Maarten Vansteenkiste, professor motivatiepsychologie (UGent) pleiten allemaal voor een inhaalbeweging voor wie er nood aan heeft. “De valkuil is nu om in september en oktober enkel te focussen op het inhalen van de opgelopen leervertraging en geen aandacht aan het mentaal welzijn van leerlingen te geven”, zegt Vansteenkiste. “Het is belangrijk om in de klassen aan een samenhorigheidsgevoel en het oppikken van de draad te werken. Er is nu ook weer wat meer mogelijk: waarom gaan scholen bijvoorbeeld niet een dagje naar zee?”

In de scholen van Van der Snickt nemen ze het zekere voor het onzekere. “Ik heb mijn leerkrachten expliciet verboden om de eerste twee weken les te geven”, zegt de directrice. “Normaal dopen we de eerste week altijd om tot een ‘gouden week’, waarin we vooral investeren in elkaar leren kennen en aan teambuilding te doen in de klas. Dit jaar verlengen we dat tot twee gouden weken zodat we meer verbondenheid tussen leerlingen en leerkrachten kunnen creëren.”

En het wegwerken van de eventuele leervertraging dan? “Daar moet ik eens goed mee lachen”, zegt Van der Snickt. “We hameren daar veel te hard op. Leervertraging wordt niet veroorzaakt door corona, maar hangt af van hoeveel kansen kinderen thuis krijgen. De kloof tussen kansarme kinderen en andere kinderen groeit sowieso al. Ik zeg mijn leerkrachten: geef de leerlingen wat ze echt moeten leren en zorg er daarnaast voor dat ze gelukkig zijn.”

Balans zoeken

En het beleid? Vlaams minister van Onderwijs Ben Weyts (N-VA) zet met het plan ‘Van kwetsbaar naar weerbaar’ in op extra ondersteuning van de CLB’s om scholen daarin te helpen. “Dat is een goed idee”, zegt Verschueren. “Maar dat wordt gefinancierd met eenmalige relancemiddelen. Het zou goed zijn mocht dat gebruikt worden voor duurzame projecten, zodat er meer structureel aandacht voor mentaal welzijn op scholen kan zijn.” Ook de Vlaamse Scholierenkoepel vraagt dat.

Er wacht leerkrachten dus een moeilijke evenwichtsoefening. Terwijl minister en samenleving van hen verwachten dat ze vanaf september meteen weten of er leervertraging is (en die wegwerken) moeten ze ook oog hebben voor leerlingen die blijvende schade overhielden aan het moeilijke jaar.

Maar niet elke leerling loopt daarmee te koop. Het besluit is dan al snel dat leerkrachten en scholen best zoveel mogelijk hulplijnen uitgooien, zij het via leerkrachten, zij het via organisaties rond de school zoals het CLB, in de hoop dat wie er nood aan heeft zich ergens aan kan vastgrijpen. “Die combinatie – brede basiszorg op school met extra ondersteuning waar nodig – is uitermate belangrijk”, zegt Notte.

Het is zoeken naar een precair evenwicht. Het is niet de bedoeling dat leerkrachten aan het begin van het schooljaar met een vergrootglas beginnen te zoeken naar leerlingen die een mindere dag hebben om dan besluiten dat hij of zij een depressie heeft. Maar leerlingen moeten wel weten dat ze ergens met hun problemen terecht kunnen.

Ook De Muynck, de leerkracht van het jaar, geeft aan met die balans te worstelen. “Met extreme voorzichtigheid maak je leerlingen niet per se sterker. Als iemand komt klagen omdat een klasgenoot door een toevalligheid in het examenschema twee dagen vroeger klaar is met examens, moet je nog altijd kunnen zeggen: life is a bitch.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234