Maandag 24/06/2019

'Mensenrechten zijn geen luxe'

Morgen kent de Liga voor Mensenrechten haar jaarlijkse prijs toe aan Françoise Tulkens (70). De Liga eert de voormalige rechter in het Europees Hof voor de Rechten van de Mens voor haar voortrekkersrol.

De Liga voor Mensenrechten heeft mijn leven bepaald", zegt de voormalige rechter en vicevoorzitter van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens in Straatsburg. "Al op heel jonge leeftijd werd ik lid van de Liga. Ik was van plan om geschiedenis te studeren, maar plots koos ik voor rechten. Ik had gezien hoe Belgische en Franse advocaten het opnamen voor de Armenen die slachtoffer geworden waren van folteringen tijdens de genocide. Ik vind het nog steeds bemoedigend dat de mensenrechtenschendingen die vroeger ontkend werden nu bijna overal toegegeven en erkend worden."

U krijgt een prijs voor uw voortrekkersrol. Bent u verrast?

"Oh ja, ik ben helemaal geen voortrekker. Ik ben vooral een navolger. Ik heb een morele en intellectuele schuld tegenover de mensenrechtenactivisten en feministen die voor mij kwamen. Zij hebben een onmiskenbare rol gespeeld in mijn leven. Vroeger, toen ik nog lid en later ook voorzitter was van de Franstalige Liga voor Mensenrechten, was ik een echte activiste. Als rechter bij het Europees Hof moest ik dat activisme laten varen. Het komt er dan vooral op aan om neutraal en onpartijdig te zijn."

Als er de afgelopen jaren kritiek kwam op het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, dan ging die toch vooral over het activistische karakter ervan?

"Ja, we hebben zeker veel kritiek gekregen, onder andere van meneer Bossuyt, de Belgische voorzitter van het Grondwettelijk Hof. We hebben die kritiek altijd heel serieus opgevat. Dat belet niet dat de meeste kritiek in mijn ogen niet voldoende gefundeerd is. Ik heb geen enkel probleem met kritiek op arresten, maar wanneer men zich vragen gaat stellen bij de rol en de essentie van het Hof wordt het een redelijk gevaarlijke discussie. Die kritiek kan gevaarlijk zijn voor de democratie, zeker wanneer ze afkomstig is van de voorzitter van het Grondwettelijk Hof. Het staat voor mij buiten kijf dat we een extern orgaan nodig hebben dat de naleving van de mensenrechten in de verschillende landen controleert en opvolgt. Dat is een absolute noodzaak voor de democratie."

Het aantal arresten is op tien jaar tijd geëxplodeerd. In 2009 velde het Hof 1.625 arresten. In 1999, toen u net was aangetreden als rechter bij het Hof, waren dat er nog maar 177.

"En dat is dan nog maar een fractie van het aantal klachten dat bij het Hof wordt ingediend. Je mag niet vergeten dat het Hof een rechtsinstantie is voor 800 miljoen mensen in 47 landen. Het heeft een enorme reikwijdte. Wat mij vooral stoort, is dat ongeveer 95 procent van de klachten onontvankelijk verklaard wordt. Dat is een echt probleem. Van de 5 procent klachten die wél tot een zaak leiden heeft meer dan de helft weinig effect omdat het arrest in de betrokken staat niet geïmplementeerd wordt. Veel mensen vestigen hun hoop op ons, maar vaak kunnen we niets doen. Heel vaak gebeurt het dat mensen meteen de stap zetten naar het Hof, bijvoorbeeld in asielkwesties. Dat kan niet, want wij zijn geen rechtbank van eerste aanleg."

Vanwaar uw engagement voor het lot van asielzoekers?

"Ik ben geen expert op het vlak van asiel en migratie, maar in de praktijk ben ik er wel veel mee bezig geweest omdat het aantal klachten van asielzoekers bij het Hof zo enorm is. Heel Europa worstelt met asielkwesties. Landen die de Conventie van Genève ondertekend hebben, moeten mensen beschermen wanneer die hun land verlaten hebben omdat ze daar gevaar lopen. Asielzoekers zijn zeer kwetsbare mensen. Het Hof gaat enkel na of landen zich aan de Conventie houden. Zo veroordeelde het begin 2011 zowel België als Griekenland voor de onmenselijke behandeling van een Afghaanse asielzoeker. Hij was via Griekenland naar België gekomen en vervolgens teruggestuurd naar Griekenland, terwijl de situatie van asielzoekers in Griekenland vreselijk is."

De strijd voor de mensenrechten lijkt eindeloos. Blijft u erin geloven?

"Jazeker. Er zal nooit een dag komen dat België of Europa geen enkele schending van de mensenrechten meer kent, maar dat hoeft ons niet moedeloos te maken. Integendeel, we moeten juist altijd waakzaam blijven. Die waakzaamheid, dat is voor mij de zin van het leven. Het is ook de kern van mijn werk als rechter. Ik zie elke dag zo veel mensen die moeten overleven in een aartsmoeilijke situatie."

Hebt u in al die jaren als rechter bij het Hof ook veel teleurstellingen gekend?

"Het is vandaag heel moeilijk om de mensenrechten te verdedigen. Ik vind dat ik er niet goed genoeg in ben om dat aan de mensen uit te leggen. De context is vandaag zo moeilijk. De crisis doet de mensenrechten geen goed. Daarom is de strijd voor de mensenrechten in crisistijden essentiëler dan ooit. Mensenrechten zijn geen luxe."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden