Vrijdag 04/12/2020

'Mensen zijn net apen, maar dan destructief'

'Ik kan niet zeggen met wie ik liever bezig ben, apen of mensen. Ze lijken zo op elkaar.' Jane Goodall, de primatologe die wereldberoemd onderzoek bij chimpansees deed, combineert het engelengeduld en de droge observatie van de wetenschapper met Britse humor en de bevlogenheid van een jonge activiste. 'Kinderen gaan de wereld redden.'

Dat ze niet die van Gorilla's in the Mist is. Jane Goodall moet het geregeld benadrukken tijdens haar ontmoetingen met 'fans' in de hele wereld. "U herinnert zich misschien dat die mevrouw in die film vermoord wordt? Wel. Ik sta hier voor u hé. Dat ben ik dus niet. Dat is Dian Fossey", zegt ze telkens, met het flegma van een Britse komiek.

Niet dat er geen gelijkenis is tussen Fossey en Goodall. Allebei droomden ze er als jonge vrouw van naar Afrika te reizen en daar wilde dieren te bestuderen. Allebei realiseerden ze die droom. En voor allebei was dat mogelijk via de Britse antropoloog Louis Leaky, die er in de jaren zestig drie studenten op uit stuurde om de oorsprong van het menselijke ras uit te zoeken.

Bij Fossey, die tussen de gorilla's in Rwanda ging leven, liep het gruwelijk af. Maar Goodall zit op haar 78ste stralend voor ons. Ze barst van de plannen, reist driehonderd dagen de wereld rond en klinkt met al haar optimisme tien keer jeugdiger dan sommige mensen die drie keer zo jong zijn.

Dat heeft ze, zo getuigen vrienden en familie, altijd gehad. De kop niet laten hangen. Je eigen visies niet zomaar van tafel laten vegen. Alleen zo slaagde ze erin haar eerste, uiterst controversiële onderzoeksresultaten toch aanvaard te krijgen aan de universiteit van Cambridge. Dat chimpansees emoties hebben, dat mocht toen niet de conclusie zijn van wetenschappelijk onderzoek. Maar dat was wel wat Goodall in het Tanzaniaanse Gombéreservaat telkens vaststelde: er zit verdraaid veel mens in die mensapen. "Mochten we chimpansees menselijke trekken kunnen toeschrijven, dan zou men hun gedrag kunnen omschrijven als emotioneel", zo scheef ze dan maar. Uitdagend maar toch binnen de lijntjes.

Vredesboodschapper

Toen Jane Goodall in de jaren daarna ook als eerste vastlegde hoe chimpansees werktuigen maken, zorgde dat ook voor consternatie. Werktuigen maken, dat was, net zoals emoties vertonen, iets voor de mens. Niet dus. Goodalls besluit dat mensapen net mensen zijn, legde de basis voor een nieuwe aanpak in de primatologie. Ondertussen weten we dat het DNA van chimpansees voor 99 procent gelijk is aan dat van het onze.

Een andere eigenschap die Goodall typeert, is eindeloos geduld, een essentiële trek voor iemand die eenzelfde soort bestudeert. Sinds ruim twintig jaar heeft ze dat geduld permanent nodig. Ze trekt namelijk de wereld rond om zich in te zetten tegen de teloorgang van de planeet. En daar is, zoals bekend, extreem veel geduld voor nodig.

Met het Jane Goodall Institute en met het Roots & Shoots-project is ze met haar missie ondertussen in 156 landen actief rond ecologie, dierenbescherming en sociaal engagement. Sinds 2002 hebben de Verenigde Naties Goodall aangesteld als VN-vredesboodschapper. "Iemand zei eens dat we beter moeten omgaan met onze planeet omdat we ze in bruikleen hebben van onze kinderen. Dat klopt niet. We zijn ze aan het stelen van onze kinderen", zegt Goodall.

Net daarom richt zij zich rechtstreeks tot kinderen. "Het is duidelijk dat de volwassenen blind en doof zijn. En ik zie hoe wanhopig en depressief jongeren daarvan worden. Daarom is 'Roots en Shoots' gericht op hen." Kinderen en jongeren krijgen opdracht drie soorten acties op te starten: één die andere mensen ten goede komt, een die dieren ten goede komt en een die goed is voor het milieu. Eén voorbeeld zijn de gemeenschapstuinen bij native Americans in South Dakota. Het aantal zelfmoorden onder de arme, stuurloze jongeren in het reservaat was huizenhoog. Via Roots & Shoots begon een koppel er met de aanleg van gemeenschapstuinen. De jongeren kregen de verantwoordelijkheid. Vandaag zijn er dertien van die tuinen en drie markten.

"Ondertussen is het zelfmoordcijfer sterk gedaald en gaan enkelen zelfs naar de universiteit. In andere projecten vertellen kinderen verhalen aan ouderen, die hen dan met hun huiswerk helpen. Of ze zetten een recyclagesysteem op", zegt Goodall.

Waarom verruilde u uw idyllische leven in het oerwoud voor een leven als vliegende activist?

Jane Goodall: "De klik kwam er in 1986 op een conferentie van alle onderzoekers die met mensapen bezig waren. Eén sessie ging over duurzaamheid. De vernieling van de wouden door houtkap en chemie in de landbouw, het leed van proefdieren, de jacht op dieren voor commerciële winst, al die vreselijke dingen kwamen aan bod. Ik was in shock.

"Terwijl er vroeger twee miljoen chimpansees waren, waren er dan nog maar 300.000. Die soort die zo op ons lijkt was nu bedreigd, vooral door de houtkapbedrijven die het natuurlijke evenwicht verstoren. Toen ik die conferentie verliet, was ik geen onderzoekster meer maar een activiste. Sindsdien ben ik niet meer gestopt."

Brengt het allemaal zoden aan de dijk?

"Je kunt niet verwachten dat de grote beslissingen door ons geforceerd worden. Het klopt dat er op het niveau van de machthebbers bitter weinig gebeurt. Dat is onbegrijpelijk. Ik reis de wereld rond en werkelijk iedereen zegt me dat het klimaat tilt slaat. Ik was op Groenland en het ijs dat daar smelt heeft daar nog nooit zo gesmolten. Toch doen de politici niets.

"Maar op een ander niveau, dat van gewone mensen, zie ik wel het tij keren. Neem de dorpsbewoners in de buurt van het Gombéreservaat en andere reservaten in Afrika. Door de vrouwen microkredieten en gezinsplanning aan te bieden, door hele gezinnen een kippenkwekerij te geven, zijn de vernieling van het woud om te overleven en de jacht op primaten voor hun vlees niet meer nodig. De bewoners laten het woud nu opnieuw groeien.

"Overal waar we mensen wijzen op onze intense band met de natuur en op het feit dat we de toekomst van onze kinderen opsouperen, verandert er iets."

Goed, maar China palmt gewoon alle kostbare lappen grond in en multinationals blijven doorgaan met vernielen.

"Het klopt dat China overal de meest kostbare laatste stukken natuur opkoopt. Dat kunnen burgers niet tegenhouden. Wij werken wel in China met kinderen. We merken dat wanneer je kinderen doet inzien hoe belangrijk het is de aarde beter te vrijwaren, je soms ook de volwassenen meekrijgt. Dat is zo van de Bronx tot in vluchtelingenkampen.

"Het zal erop aankomen dat de winst die we boeken op het niveau van de de jeugd en de andere burgers op een bepaald moment de achteruitgang op commercieel en politiek niveau doet kantelen. Ik vraag me af of dat op tijd zal lukken. Daarom ben ik er permanent mee bezig."

Merkt u ook beterschap bij de belangrijke commerciële spelers?

"Sommige bedrijven zijn aan het inzien dat ze in hun eigen vingers snijden door alle grondstoffen er snel door te jagen. De houtkapbedrijven met wie we zijn gaan praten doen nu aan selectieve houtkap. Maar velen doen nog aan 'greenwashing': ze verkopen ecologische praat maar doen het omgekeerde.

"Wat wél werkt, is CEO's zeggen hoe ook hun kinderen hieronder gaan lijden. Ik heb het al meegemaakt dat ze dan toch overstag gaan en hun strategie veranderen in het voordeel van de planeet."

Er is steeds meer onderzoek dat onze zeer nauwe link met de mensapen aantoont. Is dat relevant voor uw rol als activiste?

"Op een bepaalde manier wel. Sinds ik In the Shadow of Man publiceerde, heb ik talloze mensen ontmoet die hun visie over hoe we omgaan met de natuur en met andere soorten hebben herzien, gewoon omdat ze ontdekten hoe dicht we bij hen staan. Hun intelligentie maakt indruk op mensen. Je voelt je meer betrokken als je jezelf herkent in een 'ander' stuk van de natuur.

"Eén van de chimpansees die ik het best ken, heeft zelfs een soort 'laptop' waarop ze vraagstukken oplost. Wanneer ze slecht scoort, wil ze opnieuw proberen, ook al is er geen voedsel als beloning. Als een kind dat zichzelf wil overtreffen."

Welke gelijkenissen moeten we nog kennen?

"Die zijn talloos. Hun immuunsysteem en bloed zijn als het onze, ze communiceren met ons, kunnen informatie interpreteren, tekens leren. Ze houden elkaars hand vast en kussen. Maar de agressie van de chimpansees tegenover anderen heeft mij erg geschokt. Net zoals de affectieve banden tussen moeder en kind en tussen familieleden intens zijn zoals bij de mens, zijn ze ook net als onze soort soms erg agressief.

"Opmerkelijk is ook dat ze baby's die hun moeder verliezen adopteren. Dat zorgen voor zit er heel erg in. Net zoals gedrag dat ik zo vaak terug zie komen op meetings en conferenties: mannetjes die zeer dominant tegen elkaar ingaan.

"Er zijn ook verstoorde patronen zoals bij mensen. We ontdekten bijvoorbeeld dat een moeder altijd de baby's van haar dochter stal uit jaloezie. Na 53 jaar leren we nog altijd bij. Wat we echter nooit zullen zien zijn mensapen die bewust hun eigen omgeving kapot maken. Wij hebben een superieure intelligentie en wij hebben de taal, maar we hebben onszelf door zeer doorgedreven materialisme duizend zorgen bezorgd. En in de destructieve vernieling van onze thuis tonen we ons stukken dommer dan onze naaste verwanten."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234