Vrijdag 23/08/2019

Interview

"Mensen vergeten soms de grootste levenswijsheid aller tijden: shit happens"

Jean-Paul Van Bendegem Beeld Karel Duerinckx

Nadenken over het leven en daar op meeslepende wijze over vertellen: ziedaar de specialiteit van filosoof Jean Paul Van Bendegem (62). In de hoogbeschaafde Gentse brasserie Mub'Art trakteert hij me op tien levensbeschouwelijke axioma's.

In de Tien Waarheden stelt Stef Selfslagh een interessante sterveling de vraag: 'Wat zijn de tien dingen die je in de loop van je leven hebt geleerd en die je als waarheden durft te verkondigen?' Het resultaat: bruikbare levenswijsheden, niet zelden verpakt in snedige oneliners. Aflevering 4: Jean Paul Van Bendegem, filosoof en wiskundige

Wetenschapsman Jean Paul Van Bendegem moet de neiging onderdrukken om aan al zijn waarheden het zinnetje 'tot het tegendeel bewezen wordt' toe te voegen. Hij gebruikt aan de lopende band verbale kwalificaties als 'voor zover ik weet', 'grotendeels', 'waarschijnlijk' en 'in de meeste gevallen'.

"Mensen vinden dat soms storend", zegt hij. "Maar ik mag toch de mogelijkheid opperen dat ik het fout heb, nee? Ik mag toch zeggen: dit is hoe ik er op dit moment over denk, maar misschien herzie ik ooit mijn overtuiging? Ik vind dat geen zwakte, maar een vorm van wijsheid."

We spreken elkaar een paar dagen nadat Bart De Wever in Terzake zijn Berber-uitspraken heeft gedaan. Op opiniepagina's en in twitterfeeds wordt er driftig gediscussieerd. Is het discours van De Wever racistisch of alleen maar onhandig? En is racisme nu relatief of niet? Van Bendegem becommentarieert de gebeurtenissen met wetenschappelijk verantwoorde bedachtzaamheid. "Je zult mij niet horen zeggen dat racisme relatief is. Maar evenmin dat het absoluut is. Er zijn situaties denkbaar waarin je een groep mensen net kan beschérmen door ze op basis van hun herkomst af te zonderen van de rest van de maatschappij. In dat geval ben je objectief racistisch, maar subjectief goed bezig."

De dag voor ons gesprek was er een bommelding in het treinstation van Leuven. Treinen liepen vertragingen op, de verzuring op de perrons bereikte nieuwe recordhoogten. De pendelaar in Jean Paul Van Bendegem stond erbij en keek ernaar. "De trein die me van Harelbeke naar Gent moest brengen, had een uur vertraging. De NMBS kon daar niks aan doen: bij bommeldingen zijn ze verplicht om het treinverkeer stil te leggen. En toch waren mijn medepassagiers ontzettend kwaad. De scheldwoorden die ze in de mond namen omdat ze een uur moesten wachten: niet te geloven. Die mensen kenden duidelijk nog niet de grootste levenswijsheid aller tijden: shit happens."

"Shit happens tot het tegendeel bewezen wordt, professor", wil ik hem treiterend toewerpen. Maar ons inleidend kwartiertje is al lang voorbij en dus schakelen we snel over op zijn tien waarheden.

Alles Hangt Met Alles Samen

"Ben je vertrouwd met de six degrees of separation? Volgens die theorie zijn alle mensen via maximaal zes tussenpersonen met elkaar verbonden. Kortom: zelfs met iemand die op het eerste gezicht een wildvreemde lijkt, heb je toch een band. Ik vind dat een troostende gedachte.

"Wat voor mensen geldt, geldt trouwens ook voor ideeën. De afstand tussen twee willekeurige kunstwerken is ook niet zo groot. Kunstenaars vormen en voeden elkaar voortdurend. Als je een kunstwerk ontleedt, duurt het niet lang voor je ontdekt door welke andere werken het beïnvloed is. Het is geweldig om al die verbanden tussen dingen, gedachten en mensen op te zoeken. Je stuit soms op onvermoede connecties."

Alles hangt met alles samen: het is ook het principe dat aan de basis ligt van de gepersonaliseerde aanbevelingen waarmee Amazon en iTunes ons om de oren slaan. Al zijn hun suggesties zelden spannend: ze kruipen comfortabel dicht aan tegen de groepen en auteurs die we al kennen. Als Jean Paul Van Bendegem het bij Amazon voor het zeggen had, pakte hij het anders aan, zegt hij. "Ik zou het profiel van mensen net gebruiken om hen iets afwijkends voor te schotelen. Een man die enkel detectiveromans koopt, zou ik een historische roman aanraden. En ik zou hem nog korting geven ook. Want als mijn suggestie aanslaat, vergroot ik bij die man mijn afzetgebied."

Beschouwt Van Bendegem mensen als geconnecteerde wezens, dan lijken de huidige politieke machthebbers ons veeleer te zien als geïsoleerde entiteiten. Elk individu is zélf verantwoordelijk voor zijn geluk, heet het. Een stelling waar Van Bendegem het zeer enthousiast níét mee eens is. "Is het per definitie je eigen schuld als je tegenslag hebt in je leven? Tuurlijk niet. Zelfs al heb je de allerbeste bedoelingen en ben je meer dan gemiddeld getalenteerd, dan nog kunnen externe factoren je leven overhoop halen. Elke keer als ik door de gangen van Brussel-Centraal loop, zie ik bedelaars en daklozen. Wel, het is echt niet ondenkbaar dat ik op een dag naast hen kom te zitten. Nu gaat alles goed met mij, maar er hoeft niet zo gek veel te gebeuren om dat te veranderen. In een paar maanden tijd kan je leven er fundamenteel anders uitzien. Context matters.

"Rik Torfs vroeg mij ooit: 'Van Bendegem, jij als atheïst: acht jij het mogelijk dat je ooit opnieuw gelovig wordt?' Ik heb geantwoord: 'Ja, want ik héb mijn levensbeschouwing al eens bijgestuurd: ooit was ik een gereformeerd protestant en nu ben ik een atheïst. Waarom zou ik dan uitsluiten dat ik in de toekomst nog eens het tegenovergestelde traject afleg?'

"Ik ben in de Miniemenkerk in Brussel ooit gaan luisteren naar de lamentatio's van Zelenka. Het zware, religieuze werk, zeg maar. Wel, zelfs als atheïst kan ik me perfect inbeelden dat je uit die muziek méér kan halen dan louter artistiek genot. Dat zijn composities die ook een spirituele kracht kunnen hebben."

Gelijkenissen Tussen Dingen Zijn Belangrijker Dan Verschillen

"Toen ik nog naar de middelbare school ging, werd je ingedeeld bij de wiskundeknobbels of bij de talenknobbels. Dat je even goed kon zijn in talen als in wiskunde, was een mogelijkheid waarmee geen rekening werd gehouden. Je behoorde ofwel tot het ene kamp, ofwel tot het andere.

"Met zijn uitlatingen over Berbers deelt Bart De Wever de mensen ook in hokjes op: wij zijn zus en zij zijn zo. Alleen al daarom kun je zijn uitspraken racistisch noemen. Hij bezondigt zich aan oppositioneel denken en creëert zo minstens een voedingsbodem voor racisme. Wat Daniel Termont zei over de Roma-zigeneurs, klonk heel anders. Hij zei: 'Er zijn in Gent twaalf Roma-families waar we het moeilijk mee hebben'. Hij scheerde ze dus niet allemaal over dezelfde kam. En hij plaatste de Roma-zigeuners niet diametraal tegenover de Gentenaars. Het zijn geen twee fundamenteel verschillende mensensoorten, hè."

Ook op andere gebieden zoekt Van Bendegem liever de gelijkenissen op dan de verschillen. Zo maakt hij intellectueel brandhout van de gedachte dat wetenschap en kunst niks met elkaar te maken hebben. "Ook in de wetenschap speelt het gevoel een belangrijke rol", zegt hij. "Al was het maar in de vorm van emotionele betrokkenheid bij je onderzoeksonderwerp. En omgekeerd ontstaat veel kunst uit een erg rationele, analytische manier van denken.

"Zelfs wetenschap en religie hoeven wat mij betreft niet tegenover elkaar te staan. Natuurlijk is wetenschap niet met álle geloofsovertuigingen compatibel. Ik denk niet dat een creationist een onderzoeker kan zijn. Maar waarom zou een gelovige met een open geest niet aan wetenschap kunnen doen? Als je God niet beschouwt als een almachtig wezen, maar als iemand die feilbaar is en de mens nodig heeft om het goede te doen, dan lijkt me dat perfect te verzoenen met wetenschap. Want dan is je God een uitvergrote mens. En daar kun je als wetenschapper mee leven."

Alles Is Eindig

"Ik haal geen enkele troost uit de gedachte aan een leven na de dood. Ik vind het zelfs prima dat mijn tijd op aarde eindig is. Het moedigt me aan om hier en nu het maximum uit mijn leven te halen. In 2012 speelde ik samen met Kurt Defrancq, Herwig Deweerdt en Ann Verhelst het toneelstuk Au coeur volant. Ik, de filosoof. (lacht) Wel, ik hoef me nu nooit meer af te vragen hoe het zou zijn om eens op de planken te staan. Ik heb het gedaan en het was bijzonder geestig."

'Alles is eindig' impliceert een kordate veroordeling van het concept oneindigheid. Ik zie mijn kans schoon om Jean Paul Van Bendegem deelachtig te maken aan een persoonlijke ergernis. Is het niet zo, vraag ik met enig aplomb, dat oneindigheid alles goed en wel beschouwd een laf begrip is? Dat mensen die het heelal onbegrensd noemen dat alleen maar doen om hun intellectuele onmacht te camoufleren? Dat ons brein gewoon te klein is om het heelal in kaart te brengen? En dat we daar maar eens eerlijk voor moeten uitkomen in plaats te doen alsof oneindigheid behalve een handig concept ook een realiteit is?

De professor lacht en geeft me gelijk. "Ik heb grote problemen met de wiskundige variant van oneindigheid", zegt hij. "Sommige collega's zeggen dat je tot in het oneindige kunt blijven tellen. Eenmaal je begint te tellen, kun je er altijd nog eentje bijdoen, redeneren ze. Ik zeg dan: ja, maar alleen als je heel abstract denkt. Zodra je dat concreet probeert te maken - dat je je probeert in te beelden dat je die steeds immenser wordende getallen ook daadwerkelijk neerschrijft of uitspreekt - bots je onvermijdelijk op de grenzen van het menselijke verstand. Wij kúnnen helemaal niet tot in het oneindige blijven tellen."

Jean-Paul Van Bendegem Beeld Karel Duerinckx

De Kwaliteit Van Ons Onderwijs Is Bepalend Voor De Kwaliteit Van Onze Democratie

"Ik ga niet beweren dat de kwaliteit van ons onderwijs - en bijgevolg van onze democratie - bedenkelijk is. Maar het kan toch stukken beter. Ik pleit er al lang voor om in onze scholen het vak 'filosoferen' te introduceren. Dat is niet hetzelfde als filosofie, hè. Filosoferen betekent: redeneren, argumenteren en debatteren. Iemand een betoog horen houden en nadien kunnen zeggen: welke argumenten heb ik nu gehoord?"

Hij neemt mijn kopje koffie, houdt het voor zich uit en zegt: 'Wat is dit?' Je zou kunnen antwoorden: 'Een kopje koffie. Je kunt er vloeistof in gieten.' Maar dan zou ik zeggen: 'Je ziet het belangrijkste over het hoofd. Dit is namelijk een gestandaardiseerd product. Het wordt op grote schaal geproduceerd. Om dat mogelijk te maken, moet er sprake zijn van een functionerende economie. Dit kopje koffie is dus niet alleen een recipiënt voor vloeistoffen, het is ook - en misschien vooral - de vertegenwoordiger van een economisch systeem.'

"Dat is wat het vak 'filosoferen' jonge mensen kan bijbrengen: leren nadenken en jezelf trainen om op een andere manier naar de dingen te kijken. Je kunt veel beter meedoen aan de democratie als je geleerd hebt hoe je informatie moet ontleden en begrijpen."

Dwarsliggers Moet Je Koesteren

"Ik hou er niet van als de democratie verengd wordt tot de stem van de meerderheid. Je moet altijd blijven luisteren naar de minderheid. Als ik mijn studenten vertel wat seksuele voorlichting in de jaren 70 zoal inhield, weten ze niet wat ze horen. Dat we ons van de conservatieve bedmoraal hebben bevrijd, hebben we voor een groot deel te danken aan dwarsliggers als Paula Semer en de jonge Jaap Kruithof: vrije denkers die, tegen heel katholiek Vlaanderen in, het gebruik van voorbehoedsmiddelen aanmoedigden.

"Een maatschappij die zichzelf respecteert, geeft een megafoon aan haar dwarsliggers. Je mag ze niet wegmoffelen in Hyde Park Corner: een hoekje van waaruit ze ongevaarlijk tegen toeristen aan kunnen lullen. Ook al vertolken dwarsliggers de mening van de minderheid, ze moeten zich tot heel de samenleving kunnen richten. Een openbare omroep moet regelmatig mensen aan het woord laten die de goegemeente opschrikken. Dát is voor mij democratie."

Of principiële tegendraadsheid een aan te bevelen levenshouding is, vraag ik terloops. "Om gezonde discussies aan te wakkeren en iedereen scherp te houden: zeker. Al ben ik zelf niet zo polemisch aangelegd. Daarvoor heb ik te weinig zekerheden. Vroeger wilde ik zoals Etienne Vermeersch zijn. Zeggen: 'Het is gewoon zo' in plaats van 'Het dient zich zo aan'. Maar nu wil ik alleen nog Jean Paul Van Bendegem zijn. Ik koester mijn twijfels."

Ernst Zonder Lach Is Levensgevaarlijk

"Humor heeft twee belangrijke functies in het leven", doceert Van Bendegem. "Ten eerste: humor relativeert. En dat is nodig. Overtuigingen die verstoken zijn van humor zijn onwrikbaar en bijgevolg onaangenaam. Je kunt je meningen beter op een geestige manier proberen te verkondigen. En ten tweede: humor bekritiseert. Goeie grappen zijn bijzonder doeltreffend om bestaande structuren in vraag te stellen. Een tijd geleden had Nigel Williams een show met als titel Geloof mij. Hij gaf daarin ongenadige kritiek op de katholieke kerk, maar dan op zo'n slimme manier dat hij er zelfs de gelovigen mee aan het denken zette. Daar kan ik enorm van genieten."

De Medemens Is Mijn Spiegel

"We zeggen allemaal zo graag dat we uniek zijn. Maar wie onze biologische samenstelling bekijkt, kan er niet om heen: wij zijn voor 95% identiek aan elkaar. De overige 5% maakt ons wel degelijk uniek, maar dat neemt niet weg dat we veel meer op elkaar lijken dan we soms denken. Ken je het verschil tussen katholieken en atheïsten? Als katholieken naar de zoo gaan, gaan ze kijken naar de natuur die door God geschapen is. Als atheïsten naar de zoo gaan, gaan ze op familiebezoek. (lacht) In de evolutionaire boomstam van het leven sta ik vlak naast de gorilla. Mensen zijn ook maar gewoon dieren, hoor.

"Katholieken vragen mij wel eens: 'Jamaar, professor, als er niks of niemand boven u staat, wat houdt u dan tegen om de straat op te gaan en in het wilde weg mensen neer te knallen?' Ik antwoord dan: 'Dat ik mezelf herken in mijn medemens. Als ik anderen zou neerschieten, zou ik mezelf neerschieten.' En meestal voeg ik er nog aan toe: 'Trouwens, ik ben een filosoof. Ik kan niet mikken.'" (lacht)

De Altruïstische Atheïst: het zou behalve de titel van een Suske en Wiske-album voor intellectuelen ook een beknopte omschrijving van Jean Paul Van Bendegem zélf kunnen zijn. Hij vertelt dat de aanwezigheid van anderen zijn leven zinvol maakt. "Ik ben niet op de wereld gekomen met een bepaalde opdracht. Ik had er net zo goed niet kunnen zijn, het leven is intrinsiek zinloos. Maar dankzij mijn job in het onderwijs, heb ik er toch een mooie betekenis aan kunnen geven. Ik heb iets wezenlijks betekend voor heel wat 18-jarigen. Ik heb ze mee mogen vormen. Voor mij volstaat dat ruimschoots om te kunnen zeggen: het is de moeite waard geweest."

Stilte Is Even Belangrijk Als Zuivere Lucht

"In de trein reis ik altijd in eerste klasse. Niet zozeer om meer zitcomfort te hebben. Op dat gebied is het verschil tussen eerste en tweede klasse nagenoeg verdwenen. Maar wel omdat er in eerste klasse beduidend minder lawaai is. Ik betaal voor de stilte.

"Ik heb het heel moeilijk om geluiden te negeren. Ik neem ze allemaal tegelijk in me op; het wordt in mijn hoofd nogal snel een kakofonie. Ik kan veel beter nadenken als het stil is. Het is alsof ik pas dan het geluid van mijn gedachten kan horen."

Ik vraag hem welke geluiden hij het meest aangename alternatief vindt voor stilte. Hij overweegt verschillende antwoorden en zegt dan: "Ik hou nogal van repetitieve, minimalistische muziek. De jonge Philip Glass en Wim Mertens, bijvoorbeeld. Hun muziek kalmeert mij. Ook heel mooi zijn de geluiden die je hoort wanneer je 's avonds in een bootje het kanaal van Terneuzen naar Gent afvaart. De industriële geluiden die je dan vanaf de oever komen aanwaaien terwijl je zelf stilletjes over het water glijdt: een waar auditief genot."

Ouder Worden Maakt Een Mens Rijker

"Ouder worden is de tot nu toe rijkste ervaring van mijn leven. Ik dacht dat ik me met de jaren steeds vlakker zou beginnen voelen. Maar ik leef heftiger dan ooit. De schilderijen van Mark Rothko raken mij nu veel meer dan twintig jaar geleden. En ook mijn vriendschappen zijn intenser geworden. Ik deel ondertussen al een lange geschiedenis met mijn vrienden. We zijn nog dichter naar elkaar toe gegroeid."

Op het werk is hij de vriendelijke versie van een Benidorm Bastard geworden, zegt hij. Hij wimpelt zijn VUB-collega's steeds vaker hoffelijk, maar beslist af. "Ik vind het heel bevrijdend om te kunnen zeggen: deze opdracht ga ik echt niet meer aanvaarden. Ik heb mijn bijdrage geleverd, val nu maar het jonge volkje lastig."

Denkt een 62-jarige filosoof vaker aan de dood dan een 52-jarige? "Nee hoor. Mijn evolutionair gevormd brein weet wel dat de dood er langzamerhand zit aan te komen, maar geeft mij het signaal dat ik er nog geen rekening mee hoef te houden. Ik vind dat prima zo." (lacht)

Eén keer heeft hij heel dicht bij de dood gestaan. Een paar jaar geleden liep hij een zware bloedvergiftiging op nadat een kat zijn vinger verkeerdelijk aanzag voor een malse brok Whiskas. Hij wachtte te lang om zijn vinger te laten verzorgen en belandde uiteindelijk in een kritieke toestand. "Ik moest vechten voor mijn leven, mijn lichaam ging verwoed in de tegenaanval. Maar op een gegeven moment stopte het daarmee. Heel abrupt, alsof het wou zeggen: ik heb alles geprobeerd, alle voorraden zijn opgebruikt, nu gaan we in shutdown. En het eigenaardige is: ik voelde me op dat moment volkomen rustig. Hadden ze me toen gezegd: Jean Paul, binnen een kwartiertje ben je er niet meer, ik had er vrede mee genomen. Zo zen voelde ik me. En toen begonnen de antibiotica ineens wél te werken. (lacht)

"Mijn bijna-doodervaring heeft me geholpen om niet bang te zijn voor de dood. Het enige wat ik niet wil, is geleidelijk verdwijnen. Ik zou liever hebben dat het in één keer gebeurt."

God Heeft Op Eén Punt Gelijk: Eén Dag Per Week Moeten We Rusten

"Eerlijk? Dit is meer een wens dan een waarheid. Ik werk nog altijd zeven dagen op zeven." Ik kijk hem verwonderd aan en en begin aan een korte preek waarin de woorden 'allee gij', 'quality time' en 'welverdiende rust' voorkomen. Maar de professor maakt mijn verweer snel overbodig: "Ik heb het grote geluk gehad dat ik van mijn hobby mijn werk heb kunnen maken. Ik zal het me dus nooit beklagen dat ik zo hard heb gewerkt."

Wat een hoogleraar logica en wetenschapsfilosofie zoal doet om zich te ontspannen, vraagt u zich af? Met Legoblokken spelen, tiens. "Twee jaar geleden ontdekte ik die architecturale pakketten van Lego. Je weet wel: die bouwdozen voor volwassenen waarmee je wereldberoemde gebouwen in elkaar kunt knutselen. Ik heb mij enorm geamuseerd met het nabouwen van Falling Water: de villa die Frank Lloyd Wright in de bossen van Pennsylvania liet optrekken. Fantastisch om te doen, hoor. De handleidingen van Lego zijn perfect en het eindresultaat is verbluffend. Als alles goed gaat, krijg ik binnenkort het pakket waarmee je het Sydney Opera House kunt maken. Daar kijk ik nu al naar uit."

Hij besluit ons gesprek met een persoonlijke ontboezeming: "Ik ben ontmaagd door een vrouw. Het initiatief kwam van haar, niet van mij. Ik ben al heel mijn leven erg gesloten. Het sociale verkeer vreet veel van mijn energie. Gelukkig heb ik me altijd kunnen omringen met mensen die op dat gebied mijn tegenpolen zijn. Ethicus Koen Raes was zo iemand. Alleen al in zijn buurt staan, volstond om meegezogen te worden door de sociale wervelwind die hij veroorzaakte.

"Ach, mocht ik vandaag een kind zijn, ze hadden me al lang gelabeld met één of andere autismespectrumstoornis. Nog een reden om blij te zijn dat ik al 62 ben."

Volgende week: Thomas Vanderveken, presentator en muzikant

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden