Woensdag 23/06/2021

'Mensen categoriseren is gevaarlijk'

Reisverhaal.Acht jaar timmerde Gentenaar Peter Krüger aan zijn magisch-realistische documentaire N - The Madness of Reason. Die gaat over een Franse encyclopedist die zweeft tussen dood en leven, Europa en Afrika. De beroemde Nigeriaanse auteur Ben Okri schreef de voice-overs. Het werd een film als een koortsdroom.

De Fransman in kwestie heette Raymond Borremans; in 1929 vertrok hij als rasechte globetrotter uit Europa, om in de jaren die volgden Afrika te doorploegen.

Het waren tijden waarin het zwarte continent die naam nog droeg als een eremedaille: het was een lege plek op de wereldkaart, een mysterieus continent waarover meer verhalen dan feiten de ronde deden. Net daarom, allicht, dat Borremans zo gefascineerd raakte: hij maakte er zijn levenswerk van om Afrika te documenteren, om een gigantische, ambitieuze encyclopedie samen te stellen die hem eeuwige roem zou opleveren. Helaas: hij stierf bij de letter N.

Cultuurclash

Genoeg stof om van zijn verhaal - hij was ook nog eens een muzikant en een filmgoeroe - een klassieke biografische film of docu te maken. Maar daarin was Peter Krüger (Ant-werpen Centraal), filosoof van opleiding, niet geïnteresseerd. Zijn N - The Madness of Reason werd integendeel een audiovisuele trip waarin de geest van Borremans from beyond the grave alsnog zijn encyclopedie wil afwerken.

Het is een relaas van obsessie en ambitie, maar evengoed van de cultuurclash tussen twee continenten: het ene laat met de glimlach het mystieke toe in het leven, terwijl het andere niet goed slaapt als niet alles netjes een label draagt.

Peter Krüger is duidelijk de Afrikaanse mentaliteit toegedaan: zijn film verwelkomt het spirituele en laat zich graag bekijken als een koortsdroom. Wanneer we hem treffen in het Muntcafé in Brussel vertelt hij ons met fonkelende ogen over zijn unieke aanpak: "Het was helemaal niet de figuur van Borremans an sich die me fascineerde, maar wel het denken dat erachter schuilt. Want wat is een encyclopedie? Dat is categoriseren, definiëren, de werkelijkheid in hokjes plaatsen - een westerse manier van kijken dus. Terwijl Afrika en de spirituele manier van denken net ongrijpbaar zijn."

De structuur van de film is dan ook geënt op Afrikaanse vertelprincipes, met veel zang en muziek, vliedend van de ene observatie naar de andere.

Is het voor de (westerse) toeschouwer niet moeilijk om dat alles te omarmen, om in de juiste mood te raken? Krüger moet een lachje onderdrukken: "In het begin wordt Borre-mans wakker als geest en weet hij even niet waar hij het heeft: ik kan mij voorstellen dat de kijker zich in het begin ook zo voelt. De sleutel is dan: meegaan met de reis van de film."

Booker Prize-winnaar Ben Okri, die de teksten schreef voor de voice-over, stelde het zo: "De meeste verhalen zijn een rechte lijn, maar dit is een rivier - met bochten en stroomversnellingen - die je van hot naar her sleurt." In ruil krijg je wel een beeld van Afrika dat veel rijker is dan de clichés over de ritmische folklore en bolle kinderbuikjes. Afrika wordt hier gezien als curiosum noch liefdadigheidsproject, wel als een intellectuele, ernstig te nemen beschaving - verfrissend is het alleszins.

N is, naast een volwassen portret van Afrika, ook een kritiek op Europa en zijn denkwijzen. In het midden van de film - een kantelpunt - komt de geest van Borremans terecht in de postkoloniale tijd, een wereld die hij niet kan plaatsen. Hij wordt er geconfronteerd met de Ivoriaanse burgeroorlog die, volgens Krüger, westerse ideeën aan haar basis heeft.

"Er is volgens mij een parallel tussen de encyclopedie van Borremans en de oorlog. Wat ik daarmee bedoel? Ze ontstaan allebei door dingen op een obsessieve manier te classificeren. Zolang je dieren en bergen en zo definieert, is er weinig aan de hand - dat is onschuldig, ook al zijn het blanke definities van Afrikaanse begrippen. Maar wanneer dat idee ook op mensen wordt toegepast, wordt het gevaarlijk. Dan krijg je denkbeelden waarbij je, om rechten te verkrijgen, bij de juiste groep moet horen." Identiteitskaarten, vlaggen en nationaliteiten dienen om mensen te verenigen, maar zo'n etiket vervreemdt mensen ook van elkaar."

De ene rivier is de andere niet

Is dat wel een puur westers gegeven? "In essentie wel: het is een denkwijze die groeide uit de Verlichting. Er wordt weleens gezegd: in Afrika zijn er etnische conflicten. Vind ik dus een zeer vaag begrip. Hoe ontstaan die conflicten? Door westerse inmenging: door grenzen die wij getrokken hebben, door concepten als identiteitskaarten en natiebegrip die wij geïntroduceerd hebben. Op zich geen slechte ideeën - en de Afrikanen willen dat soort zaken zelf heel graag - maar als gevolg ervan voelen miljoenen mensen zich niet thuis in hun eigen land, keren bevolkingsgroepen zich tegen elkaar.

"Niet dat ik identiteitskaarten wil afschaffen, maar er is altijd het risico dat iemand die dan géén identiteitskaart heeft, uit de boot valt. Onze denkwijze is écht niet zonder gevaar, en dat wilde ik op zijn minst even aanstippen - vandaar ook de titel."

Wat is het ideaalbeeld dan: een samengaan van westerse en Afrikaanse denkwijzen? "Ik denk het wel, daarom is de film ook opgebouwd als een dialoog. De westerse Borremans voert gesprekken met een Afrikaanse vrouw die hem gidst; zij probeert hem weg te trekken van het wereldbeeld waarin hij vastzit, dat hem ketent in zijn limbostaat. Op een bepaald moment zien ze een rivier. Zij vraagt: 'Wat is dat?' Waarop hij: 'Dat is de Nigerrivier, zo lang, zoveel meter breed.' Een objectieve definitie. Zij antwoordt: 'Nee. Het is koningin Faro, die leven geeft en neemt.' Zij probeert hem een andere kant van het leven te tonen en zo zijn blikveld te verruimen. En dat probeer ik met mijn film ook te doen voor de kijkers."

Krüger benadrukt nog één keer voor al wie de film gaat zien: "Maak je vooral geen zorgen en denk niet te veel na. Laat je gewoon meedrijven door de film." Wees, met andere woorden, even voor anderhalf uur onbevreesd Afrikaans. Uw wereldbeeld zal er wel bij varen.

N - The Madness of Reason draait vrijdag in de Antwerpse CinemaZuid, vanaf dinsdag ook in andere bioscopen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234