Donderdag 18/07/2019

Menselijke tranquillizers

Als Jan Becaus, de Gandalf van de VRT, morgen zijn laatste nieuwsuitzending ooit heeft gepresenteerd, verdwijnt een ankerpunt met veel ervaring. Hebben we in de hectiek van tegenwoordig geen grote nood aan grijze wijzen? Sofie Mulders

Goede raad voor morgenavond: verzamel uw gezinsleden of uw katten rondom u, programmeer de digicorder voor het nageslacht, en voorzie uzelf en het cliché 'gekluisterd zijn aan de tv' van extra voedsel. Na morgenavond is hij immers voorgoed weg. Met Jan Becaus (65) vertrekt niet alleen de enige Belg die écht Brits kan spreken, Vlaanderen moet ook afscheid nemen van een oudere, wijze man die zijn rustige gedecideerdheid over het scherm liet lopen als warme chocoladesaus over een coupe vanille-ijs.

"Een maatschappij heeft de wijsheid van oudere mensen nodig", zegt Luc Van de Ven, klinisch ouderenpsycholoog. "Twintigers en dertigers moeten streven, zich waarmaken, een bezit opbouwen. Dat hier en nu is essentieel voor die generatie. Als een twintiger te diep gaat nadenken, dan komt hij tot niks. Waarom zou je studeren, werken, een huis bouwen, of topspits worden als alles relatief is?"

Tegenover die branie en onstuimigheid van de jongere generatie hebben we de grijsaard nodig die met enige distantie reflecteert over de zin van het leven. "Maar dat wil niet zeggen dat alle ouderen wijs zijn", zegt Van de Ven. "Ten eerste: mensen die zichzelf wijs noemen, zijn dat duidelijk niet. Ten tweede: tussen de ouderen zitten evenveel dwazen als tussen de jongeren. Het is maar een kleine groep van mensen die evolueert naar rust, afstand en relativeringsvermogen.

"Dat laatste noemt men in de psycho-analyse het 'gepolijste narcisme': je moet met de glimlach naar jezelf kunnen kijken, je grote gelijk kunnen verlaten. Veel mensen kunnen heel goed anderen relativeren, maar niet zichzelf."

Passen we de definitie van Van de Ven toe op Jan Becaus, dan is het met vlag en wimpel dat hij slaagt voor het examen van wijs ouder worden. "Ik heb me altijd voorgenomen om te zijn als een goede aardappel: geurloos en smaakloos. Maar zonder de mensen te willen vervelen", zei hij twee weken geleden in deze krant.

Toch weten we niet of Becaus werkelijk wijs is, zegt Herman De Dijn, emeritus professor filosofie aan de KU Leuven. "Wijsheid veronderstelt een persoonlijke, doordachte, op ervaring gebaseerde manier van leven. Ik ken Jan Becaus niet persoonlijk, ik kan dus niet met zekerheid zeggen of hij een wijs man is."

Overigens past zulke wijsheid niet meer in onze maatschappij, zegt De Dijn. Ze verwijst naar een traditie, waarvan het oerbeeld van de gezaghebbende, oude man met grijze, lange baard de verpersoonlijking is. Maar dergelijk gezag aanvaarden we niet meer. Niet van oude mannen, niet van de kerk, ook niet meer van academici.

IJdelheid onder controle

En toch is net een oudere man het ankerpunt voor velen, in deze tijd van snel en hip en jong en slank. "Volgens mij komt dat omdat hij een rol vervult in een ritueel", denkt De Dijn. "Het tv-journaal confronteert je met een wereld vol miserie die constant in verandering is. Maar elke dag, op hetzelfde afgesproken uur, helpt de ankerman of -vrouw ons om daarmee om te kunnen. Die moet de angst bezweren. Die lijkt te zeggen: 'Toegegeven, het is erg, maar wees niet bang, heb maar wat vertrouwen.'"

En of we dat nu willen of niet, leeftijd speelt daarbij een belangrijke rol. Ook in de tijd van onze voorouders was dat het geval, zegt Maarten Boudry, filosoof aan de UGent. "Net als wij nu, konden onze voorouders slechts een fractie van de kennis die ze nodig hadden met hun eigen zintuigen controleren. Ze waren dus in hoge mate aangewezen op de expertise en kennis van anderen."

Zo heeft de mens psychologische mechanismen ontwikkeld om een onderscheid te maken tussen betrouwbare en minder betrouwbare informanten. Wie heeft het beste met ons voor? Wie beschikt over de beste en meest betrouwbare informatie? "Antropologen en psychologen noemen dat 'epistemische waakzaamheid': een soort mechanisme waarmee we de binnenkomende informatie filteren. Niet enkel op basis van de inhoud, maar ook op basis van de bron. En daarin is leeftijd een belangrijk kenmerk, omdat oudere mensen meer levenservaring hebben opgedaan en meer kennis hebben vergaard over allerlei onderwerpen."

Niemand van de jonge journalisten wordt verboden om raad te vragen aan Jan Becaus, zegt Luc Van de Ven, maar dat wil niet zeggen dat ze blindelings zijn mening moeten overnemen. "In de discussie over hoe we oudere werknemers langer aan de slag kunnen laten blijven, wordt vaak gesuggereerd om de vijftigplussers te laten instaan voor de opleiding van de jongeren. Ik kan alleen maar zeggen: doe dat vooral niet. Tenzij die vijftigplusser zijn eigen ijdelheid onder controle weet te houden, zoals ik daarstraks uitlegde."

Het feit dat je wettelijk verplicht bent om op een bepaalde leeftijd op pensioen te gaan, is dus goed, vindt Van de Ven. Er zullen toch altijd uitzonderingen zijn die toch nog een mooie bijdrage kunnen leveren aan het bedrijf waar ze hebben gewerkt. "Op een redactie zou een figuur als Jan Becaus wellicht van veel waarde kunnen zijn, voor advies of reflectie. Maar veralgemeen dat niet naar alle oudere werknemers."

Niettemin is het jammer dat Becaus niet meer als nieuwsanker zal fungeren, vindt Herman De Dijn. "Die rustige vastheid, die de kijker zo nodig heeft, bouw je niet zomaar op. Daar heb je ervaring voor nodig. Martine Tanghe heeft het, Dany Verstraeten ook. Hij is op VTM de ietwat volksere versie van Jan Becaus. Als ik een nieuwszender was, zou ik heel snel beginnen met te investeren in iemand die de rol van zulke mensen kan overnemen als zij er niet meer zijn. Wim De Vilder is er nog niet, als je het mij vraagt. Die moet nog wat rustiger worden. Maar hij kan nog groeien."

Strijd met naaldhakken

Dit beeld blijft: voor de camera's in de nieuwsstudio's moet de grijze haardos dezer dagen al eens een bitse strijd leveren met naaldhakken en jonge benen. Hebben we minder respect voor ervaren ouderen dan vroeger? Luc Van de Ven denkt van niet. "Het idee van grenzeloos respect voor grijze haren is te romantisch. Spanningen tussen de oudere generatie en de jonge turken zijn van alle tijden."

Een van de belangrijkste levensopdrachten van de mens is kunnen omgaan met de wissel van de macht, vindt Van de Ven. "De jonge generatie moet met respect en zonder wraak de macht kunnen overnemen. De oudere mag zich niet vastklampen aan die macht. De strijd verliezen doet hij toch, dus moet hij leren om zonder bitterheid de fakkel over te dragen aan de generatie na hem. Troonsafstand doen hoort bij het leven. Dat geldt voor koningen, gezinnen en werknemers. En ook voor nieuwsankers."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden