Maandag 17/05/2021

Expo

Menselijk leed en zijn schoonheid

Francisco Goya's 'Grande hazaña! Con muertos' ('Wat een heldendaad! Met lijken') uit de gravurereeks 'Los desastres de la guerra' ('De gruwel van de oorlog'). Beeld MSK Gent
Francisco Goya's 'Grande hazaña! Con muertos' ('Wat een heldendaad! Met lijken') uit de gravurereeks 'Los desastres de la guerra' ('De gruwel van de oorlog').Beeld MSK Gent

In de beste werken slagen kunstenaars erin iets relevants te formuleren over het politieke of maatschappelijke klimaat waarin ze zich bewegen, zonder ooit de schoonheid uit het oog te verliezen. Het MSK brengt zo twee toppers samen: Goya en Farideh Lashai, beiden chroniqueur van woelige tijden.

Ze worden van elkaar gescheiden door landsgrenzen en door twee eeuwen, de Spaanse meester Francisco De Goya Y Lucientes (1746-1828) - beter gekend als Goya - en de Iraanse hedendaagse kunstenares Farideh Lashai (1944-2013). Maar toch hebben ze meer met elkaar te maken dan je op het eerste gezicht zou denken. Goya was de laatste van de oude meesters, de allereerste van de modernisten. Lashai combineerde in haar tekeningen de schilderachtige landschappen van haar geboorteland met de technieken van de hedendaagse kunst. Maar vooral: beiden waren ze clevere en kritische observator van de condition humaine.

Centraal in de tentoonstelling Ooggetuigen staat Goya's 'Los desastres de la guerra', een reeks van 82 gravures die de gruwel van de oorlog griezelig dichtbij laten komen. De meester werkte eraan tussen 1810 en 1820, tijdens de Spaanse onafhankelijkheidsoorlog tegen de Napoleontische bezetting. In die tijd had hij zich al opgewerkt tot in de hoogste kringen - hij rijfde opdrachten binnen bij koningen, aristocraten en gegoede burgers, hij was de meest roemrijke portrettist van de Spaanse aristocratie, maar hij verloor het gewone volk niet uit het oog.

Projectie met geluid, olieverf, acryl en potlood op doek van Farideh Lashai. Beeld rv MSK
Projectie met geluid, olieverf, acryl en potlood op doek van Farideh Lashai.Beeld rv MSK

In tijden van oorlog en onderdrukking brak hij met de bombastische retoriek van de klassieke schilderkunst: in plaats van glorieuze oorlogshelden krijgen we op zijn prenten gewone burgers te zien die proberen om stand te houden in tijden van oorlog. Deze 'Desastres' maakte hij uit innerlijke nood, maar hij durfde zijn extreem kritische werk niet te tonen. Pas na zijn dood wordt de cyclus, die vandaag beschouwd wordt als een universele aanklacht tegen elke vorm van geweld, voor het eerst uitgegeven.

De prenten laten niet veel aan de verbeelding over, ze brengen de oorlog expliciet in beeld: gigantische vogels pikken een lijk aan flarden, een massa mensen vlucht in paniek weg, drie mannen dragen het levenloze lichaam van een jonge vrouw - 'Madre infeliz' - weg, een huilende kleuter blijft alleen achter, naakte lichamen hangen aan een boom, één lijk is van hoofd en armen ontdaan. Het menselijk leed is zo realistisch weergegeven dat er geen twijfel over bestaat dat hij de schetsen ervoor op het slagveld zelf maakte, dit alles heeft hij met zijn eigen ogen gezien. Maar het slagveld was overal, dus veel moeite moest hij helaas niet doen om de gruwelijkheden te observeren.

Hoewel de 'Desastres' een sterke aanklacht is tegen de oorlog, is Goya toch steeds op zoek naar schoonheid. In sommige prenten brengt hij de menselijke figuur prachtig in beeld, zoals een mooie jonge vrouw die van een lijkwagen geladen wordt.

Video-interpretatie

Diezelfde combinatie van gruwel en schoonheid krijgen we te zien in Lashais video-interpretatie van Goya's reeks, die in een zeer geslaagde combinatie met een andere video getoond wordt. Eerst zien we een schilderij waarop het beroemde fragment uit The Great Dictator geprojecteerd wordt: Chaplin in de rol van dictator dolt wat met een wereldbol. Maar Lashai verving de wereld door een volgspot, die associaties oproept met het zoeklicht van een gevangenis, met opgejaagd wild.

In de video ernaast - het allerlaatste werk dat ze maakte - combineert ze Goya's 'Desastres' met haar eigen videoprojecties: voor 'When I Count, There Are Only You... But When I Look, There Is Only a Shadow' (2011-2013) scande ze 80 van de 82 prenten in en verwijderde handmatig de figuren, zodat enkel het decor overblijft. Waarmee ze lijkt te zeggen: de wereld is een schouwtoneel, overal is leed te vinden, en de mensen die het ondergaan zijn onderling inwisselbaar.

De prenten van de 'Desastres' zonder menselijke figuren zijn netjes naast elkaar op de muur gehangen, en waar de volgspot zijn licht laat schijnen, zien we projecties van bewegende figuren. Zo brengt Lashai de 'Desastres' weer tot leven. In het ene werk is de spot het speeltje van de dictator, in het andere werk is hij gericht op het lijden van de gewone mensen. Een subtiele video-installatie met een kritische blik op de politieke situatie en moeilijke leefomstandigheden in Iran.

De directe aanleiding voor dit werk was de Arabische lente van 2011, hoop en optimisme die omslaan in wanhoop. Datzelfde zag ook Goya gebeuren in zijn vaderland. De geschiedenis blijft zich herhalen. En kunstenaars blijven hun ooggetuigenverslag geven. Heden en verleden komen samen, maar steeds met ruimte voor poëzie en schoonheid, naast de pijn en de gruwel.

Ooggetuigen, 11 februari-7 mei, MSK, Gent, mskgent.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234