Maandag 21/06/2021

Wetenschap

Menopauze bij orka's om concurrentie tussen moeder en dochter te voorkomen

Een orka en haar jong. Beeld Thinkstock
Een orka en haar jong.Beeld Thinkstock

Net als mensen kennen orka's een menopauze. De onvruchtbare levensfase die daarop volgt, lijkt in strijd met het evolutionaire streven om zoveel mogelijk nageslacht voort te brengen. Een gangbare verklaring is dat oudere vrouwtjesorka's zich richten op de verzorging van hun kleinkinderen en zo de overlevingskansen van een jongere generatie vergroten. Uit nieuw onderzoek blijkt dat er meer speelt: concurrentie tussen moeder en dochter.

Vrouwtjesorka's beginnen zich voort te planten als ze een jaar of 15 zijn. Aan die vruchtbare periode komt een eind tussen hun 30ste en 40ste levensjaar. Omdat ze de respectabele leeftijd van 90 jaar kunnen bereiken, brengen ze een aanzienlijk deel van hun leven door zonder dat ze kinderen kunnen krijgen.

Het is een periode die biologen voor een raadsel plaatste: waarom stopt een dier met de voortplanting als het nog tientallen jaren kinderen had kunnen baren? Andere langlevende dieren - olifanten, schildpadden en apen - gaan daar wel mee door tot hun dood. De menopauze is een zeldzame eigenschap. Naast de mens en de orka maakt alleen de griend deze fase door.

Om de menopauze bij orka's te verklaren, wezen wetenschappers tot nu toe vooral naar de verzorgende rol die oudere vrouwtjesdieren op zich nemen. Ze steken geen energie meer in het baren en verzorgen van kinderen, en zetten zich volop in voor hun kleinkinderen. Met hun ervaring helpen ze jongere familieleden bij het vinden van voedsel. Zo versterken ze de groep. Dit is de zogeheten oma-hypothese.

Volgens een internationaal onderzoeksteam, dat vandaag publiceerde in Current Biology, is dat niet het hele verhaal. De onvruchtbare periode dient niet alleen om jongeren bij te staan, maar is ook een gevolg van competitie tussen moeders en dochters.

Jonge vrouwtjes steken meer energie in de strijd om voedsel en in de voortplanting dan oudere vrouwtjes. Als moeders (voor de menopauze) en dochters tegelijkertijd een kleintje zogen, zijn de kinderen van het oudere vrouwtje in het nadeel. Ze hebben een aanzienlijk grotere kans - 1,7 keer zo groot - om voortijdig te sterven dan de nakomelingen van jonge vrouwtjes. In deze ongelijke concurrentiestrijd is het evolutionair gezien voordelig voor oudere vrouwtjes om te stoppen met de voortplanting en zich te richten op het bijstaan van jongere verwanten, die immers ook hun genen hebben.

Geëvolueerd kenmerk

De wetenschappers baseren zich op gegevens die over een periode van ruim veertig jaar zijn verzameld bij het volgen van twee orka-populaties voor de westkust van de VS en Canada. Bij elkaar zijn meer dan 500 jonge dieren (kalveren) in het oog gehouden. "De menopauze is er niet toevallig. Het is een geëvolueerd kenmerk dat voortkomt uit samenwerking en conflict binnen families", aldus eerste auteur Darren Croft van de universiteit van Exeter.

De onderzoekers hebben de concurrentie-hypothese goed onderbouwd, oordeelt verouderingswetenschapper David van Bodegom van Leyden Academy. Volgens hem schiet de oma-hypothese tekort bij de complexe sociale structuur van orka's. Zelf heeft hij vier jaar onderzoek gedaan naar veroudering op het platteland van Ghana, onder meer om de oma-hypothese te testen bij mensen. Dat leverde geen bewijs op ter ondersteuning van deze theorie. "In families waar de grootmoeder doodging, hadden de kleinkinderen dezelfde overlevingskansen als in families waar de oma bleef leven."

null Beeld ANP
Beeld ANP

Bioloog Mardik Leopold, als onderzoeker verbonden aan de Wageningen Universiteit, noemt de bevindingen 'spannend' en 'overtuigend'. "Dit toont aan dat het heel lang volgen van een studiepopulatie lonend is." Het valt hem op dat de auteurs nergens in hun publicatie verwijzen naar de functie van de menopauze bij mensen. "Biologen, hé. Kijken alleen naar hun eigen vakgebied."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234