Maandag 16/12/2019

Meneer de accountant is een beetje verward

Hij herkende zijn eigen partner niet meer. Maar op geheugentesten scoorde Niek juist goed. 'Thuis kon hij het toilet niet meer vinden. Maar de neuroloog vroeg alleen of Niek wist welke dag het was. De datum had hij snel van de krant gespiekt.'

Dementie roept beelden op van in zichzelf mompelende ouderen, zich niet bewust van tijd en ruimte. Deze man die kaarsrecht in zijn stoel zit, de rimpelloze handen stevig over de knop van een wandelstok geklemd, kijkt helder uit zijn felblauwe ogen en komt gevat uit de hoek.

"Was je verkeerd gereden? Dat verbaast me niks. Het is ook moeilijk." Hij richt zich tot zijn vrouw Elena (63), die een schoteltje broodpudding serveert, een zoetigheid die ze samen hebben klaargemaakt. "Jouw schuld." Mijn schuld? "Jij heb dit huis gekocht. Daar kon ik helemaal niks meer aan doen." Er wordt gelachen om zijn grapje.

Niek Bins (80) lijdt aan dementie, een hersenziekte die vooral ouderen treft. Op vakantie in Normandië, alweer twintig jaar geleden, begon hij zich vreemd te gedragen. "Hij zei: 'Meisje' - achteraf bekeken kon hij waarschijnlijk even niet op mijn naam komen - 'kan jij me de weg even wijzen?' De tiende dag vroeg hij dat nog steeds."

Niek: "Deed ik dat?" Dat weet hij niet meer.

Grote sommen geld

Niek was accountant en vermogensbeheerder. Hij werkte met grote sommen geld en bestuurde een eigen bedrijfje. De incidenten stapelden zich op, vooral thuis. "Op het werk durfde waarschijnlijk niemand er wat van te zeggen. Hij was de baas." Elena maakte zich zorgen en overtuigde hem samen naar de dokter te gaan. Die stuurde hen weer wandelen. "Hij zei: het is het leeftijdsverschil. Laat die man toch met rust. Je hebt veel te hoge verwachtingen."

In Vlaanderen leven vandaag 115.000 mensen met dementie, een hersenziekte die geheugen, gedrag en gevoelens beïnvloedt. De ziekte is ongeneeslijk, er bestaat enkel afremmende medicatie. Die is enkel beschikbaar voor de ziekte van Alzheimer, de meest voorkomende variant, en heeft alleen zin bij vroege detectie. Toenemende bezorgdheid - tegen 2050 kan het aantal dementiepatiënten oplopen tot tweehonderdduizend - heeft tot meer aandacht voor screening geleid.

Elena reageerde erg opgelucht toen een arts na jaren zoeken (zou er dan toch iets anders schelen?) het vermoeden van dementie noteerde. Maar de eerste onderzoeken wezen opnieuw uit dat er niets aan de hand was. "Niek is een meester in het maskeren van zijn ziekte. Hij praat beschaafd, is goed met mensen - logisch, dat was jarenlang zijn vak. Zo kon hij iedereen misleiden."

Dementie wordt opgespoord met een combinatie van vragenlijsten, scans, soms een ruggenprik. De accuraatheid van de testen, schatten experts, is zo'n 70 procent. Nederlandse cijfers tonen aan dat het gemiddeld 14 maanden duurt eer een diagnose wordt gesteld.

De standaard-vragenlijsten om het vermoeden van dementie te checken, de Minimal Mental State Examination (MMSE), bleken voor Niek een makkie: waar zijn we? Schrijf eens een zin? Trek zeven af van honderd? "Thuis kon hij de weg naar het toilet niet meer vinden. Maar de neuroloog vroeg alleen: weet u welke dag het vandaag is? De datum had hij snel van de krant gespiekt."

Vals positief/vals negatief

Hetzelfde onderzoek werd later herhaald. Niek scoorde bovengemiddeld. "Hij herinnerde zich steeds minder. Soms vroeg hij aan mij of ik wist waar zijn vrouw was. Maar de vragen van de test had hij op een of andere manier wel onthouden. Hij spande zich dan tot het uiterste in om een korte topprestatie te leveren."

Geliefden van dementerenden bij wie de diagnose een lang en vermoeiend traject werd, hebben kritiek op de vragenlijst. De moeder van Chantal Van Audenhove, hoogleraar en klinisch psychologe, scoorde zeer goed op kennisvragen. Maar euro's gaf ze opeens uit als Belgische franken en ze vergat steeds vaker haar wagen. "Je kunt niet zomaar zeggen: dit is dementie. Mijn moeder ontkende. Ook in de familie was er lang ongeloof." Een MRI-scan bracht uitsluitsel. Op dat moment was haar moeder al moeilijk aanspreekbaar, zegt Van Audenhove. Zij is actief in de Alzheimerliga en gelooft sterk dat nog onvoldoende geluisterd wordt naar de omgeving van de oudere.

Experts waarschuwen dat de MMSE-test zowel vals positief als vals negatief kan zijn. Zo hebben minder geletterde mensen net meer moeite met schrijven en rekenen, terwijl zij geestelijk nog helder zijn. Bovendien is het mogelijk dat de oudere met een depressie kampt. De symptomen kunnen lijken op depressie, de behandeling is totaal verschillend.

"De test geeft een indicatie, geen diagnose", zegt professor Huisartsengeneeskunde Jan Delepeleire (KU Leuven). "Wel is het zo dat hoogopgeleiden goed kunnen compenseren. Ze krijgen even vroeg dementie maar ze kunnen het veel langer verbergen." Wel erkent hij dat bij het herhalen van de MMSE-test 'leereffecten' optreden, en dat prestaties van dag tot dag kunnen verschillen. "Iedereen heeft goede en slechte dagen. Bij mensen die op hun cognitieve reserves zitten, is de impact daarvan nog groter."

Een late diagnose kan grote gevolgen hebben: op welk moment wordt autorijden gevaarlijk, wanneer mag een oudere zijn financiën niet meer zelf beheren, komt het zelfstandig wonen in het gedrang? Voor Niek en Elena betekende de late opsporing grote financiële verliezen, door documenten die hij zelf ondertekende. Niek: "Dat weet ik niet meer. Gelukkig onthou je niet alles."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234