Zaterdag 27/11/2021

Memory Work: de heling der herinnering

In de straten van de townships heet de ziekte Wazi, dat ding. Er wordt op fluistertoon over gepraat. Hoewel Zuid-Afrika in absolute cijfers het hoogste aantal aids-patiënten ter wereld heeft, geldt er nog steeds een sociaal taboe. Het in 2000 gestarte Memory Box Project probeert daar wat aan te doen.

Xolisa Mahobo uit de township Masiphulele bij Kaapstad liep zeven jaar geleden hiv op. "Ik ga dood, dacht ik, maar hoe zeg ik dat tegen mijn drie kinderen? Ik vond het beter om eerst mijn familie op de hoogte te brengen. Mijn stiefmoeder reageerde slecht. Ik werd door haar verbannen. Toen stond ik er helemaal alleen voor. Pas toen ik met het Memory Box Project in aanraking kwam, keerde het tij. Nadat ik mijn eerste Memory Book had gemaakt, voelde ik me een stuk beter. Dat kwam doordat ik mijn verhaal had opgeschreven. En ook doordat andere mensen in de werkgroep begrip toonden, ik was lang niet de enige met hiv. Middels het Memory Book was het gemakkelijker om mijn kinderen over mezelf te vertellen. Ze snapten waar ik over praatte en waren minder bang. Kijk, dit is mijn eerste Memory Box. Alles wat me dierbaar is, staat erop."

De kartonnen doos is versierd met tekeningen, beplakt met knipsels, beschreven met woorden. Een mini-autobiografie, met een tekening van haar grootmoeder en haar vader. Een foto van zichzelf. Foto's van haar kinderen. Haar levensverhaal. Twee gebroken harten.

In de doos zit het Memory Book, een kartonnen kaft en pagina's van eerder gebruikte A4-velletjes. De kaft is houtje-touwtje samengebonden met stukjes koord en lucifers. Een zin per pagina. Soms een woord. "Hey kids, you know what ABC stands for? A = Abstinence (onthouding), B = Be careful (wees voorzichtig), C = Condomise (gebruik condooms)." Het zijn woorden die ze tegen haar kinderen uitspreekt, ook voor later, als ze er niet meer is. Intieme nalatenschap in de vorm van een boek, doos of schilderij gemaakt van oud karton.

Xolisa schildert tevens elke week een Body Map. Ze gaat dan op een groot stuk karton liggen en laat de contouren van haar lichaam overtrekken. Vervolgens schildert ze minutieus hoe haar lichaam eruitziet, waar ze pijn heeft, hoe ze zich voelt en waar ze emotioneel gezien tegenover haar aandoening staat. Aan de zijkant schrijft ze korte commentaren. Haar laatste Body Map toont dat ze keelpijn heeft. "Met deze Body Map leg ik mijn dochter van negen uit waarom ik de kliniek zal bezoeken. Niet omdat ik doodga, dus. Maar omdat ik een zere keel heb."

Memory Books, Memory Boxes en Body Maps helpen mensen met hiv en aids om de ziekte te accepteren en zich te verzoenen met een voortijdige dood. Het zijn vooral hun jonge kinderen, toekomstige wezen, die baat hebben bij de indrukwekkende knutselwerken. Zo leren ze hun veel te vroeg gestorven ouders toch nog een beetje kennen, en die continuïteit helpt in de rouwverwerking, zeggen psychologen.

Het Memory Work ontstond in Oeganda, waar seropositieve vrouwen probeerden kennis over zichzelf en hun familie over te dragen op hun kinderen. Toen Jonathan Morgan, oprichter en hoofd van de vakgroep Aids and Society Research van de Universiteit van Kaapstad, erover hoorde, wist hij dat ook zijn land daar behoefte aan had. In 2000 begon het project in Zuid-Afrika, met als huidig werkterrein de aids-kliniek van Artsen zonder Grenzen in de township Khayelitsha en het steunpunt van de organisatie Catholic Welfare & Development in de township Masiphulele.

Zeshonderd begrafenissen per dag in Zuid-Afrika, dat belooft volgens Morgan heel binnenkort een compleet verweesde en diep getraumatiseerde generatie. Morgan: "Als kinderen door hun ouders niet worden voorbereid of niet worden ingelicht over hun familiegeschiedenis en kindertijd, riskeren ze na de dood van hun ouders gebukt te gaan onder angst, verwarring en identiteitsverlies. Met deze hulpmiddelen zijn ze beter uitgerust voor de moeilijke tijd die voor hen ligt."

De Memory Box Project geeft regelmatig workshops aan mensen met hiv en aids. Jaarlijks wordt een team van zes mensen opgeleid, allemaal patiënten uit de townships, die op hun beurt workshops organiseren. Zo spreidt Memory Work zich langzaam uit over de gemeenschap.

Anno 2003, zo meent Colin Almelah, een medewerker van Morgan, is het project evenwel een nieuwe richting ingeslagen. "We zien dat mensen die antiretrovirale middelen slikken, wonderbaarlijk opknappen. Vooral hun Body Maps geven goed inzicht in de geweldige resultaten en hoe je prima kunt leven met hiv, als je maar medicijnen tot je beschikking hebt. Maar de bedoeling is vooral hiv bespreekbaar te maken. Als aids beschouwd kan worden als een medische aandoening in plaats van een sociale schande, zijn we alweer een heel stuk verder."

Annemieke van Twuijver

www.memory-box.org en www.uct.ac.za/depts/cssr/asrumem.html

Memory Box Project helpt mensen met hiv en aids om de ziekte te accepteren en zich te verzoenen met een voortijdige dood

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234