Zondag 09/05/2021

Megalomane vertelling mist een ziel

Vanavond wordt het 52ste Internationaal Filmfestival van Cannes officieel geopend met de vertoning (buiten competitie) van de film The Barber of Siberia van de Russische regisseur Nikita Mikhalkov. Vanaf morgen is de film van de enigszins megalomane cineast reeds te zien in de Belgische bioscopen.

Het is een indrukwekkende productie geworden, waarvoor een naar Russische normen gigantisch budget van 35 tot 45 miljoen dollar (naargelang van de bronnen) verzameld werd. Daardoor kon Mikhalkov beschikken over 180 draaidagen (verspreid over de vier seizoenen), 3.000 kostuums, 5.000 figuranten en kon hij op locaties in zowel Moskou, Siberië, Praag als Portugal draaien. Het is, volgens de regisseur, van de Tolstoj-verfilming Oorlog en Vrede van zijn landgenoot Sergei Bondartchouk uit '67 geleden dat er in Rusland nog zoveel middelen ingezet werden.

Een van de hoofdpersonages in The Barber of Siberia blijkt ook Tolstoj te heten, maar is geen familie van de schrijver, wat als een soort running gag regelmatig in de film herhaald wordt. Over het resultaat is regisseur Mikhalkov zo tevreden dat hij zich vergelijkt met de Amerikaanse astronaut Neil Armstrong. Volgens hem stond die, jaren na zijn ruimteavontuur, ooit eens 's nachts naar de maan te kijken en realiseerde hij zich toen pas wat een fenomenale prestatie hij had geleverd door als eerste mens voet op dat verre hemellichaam te hebben gezet. Tijdens de ruimtereis was hij veel te druk bezig met zijn talrijke taken om het immense karakter van zijn exploot te beseffen. Idem dito dus voor de Russische cineast.

Tja, veel bescheidenheid hoeft men niet te verwachten van deze filmmaker, die voor zichzelf de (weliswaar kleine) rol van Tsaar Alexander III reserveerde, met het excuus dat hij geen geschikte acteur kon vinden. In Rusland, waar de film in wereldpremière werd voorgesteld in het gigantische congrespaleis van het Kremlin waar ooit de Communistische Partij van de vroegere Sovjet-Unie vergaderde, bleef dit niet onopgemerkt. Eerder had Mikhalkov, van wie de politieke ambities bekend zijn, zich in The Sunday Times laten ontvallen dat "if people really need and want me as president, then I would have to think seriously about it". Bovendien kreeg hij na een telefoontje met president Jeltsin de toelating om de rode sterren die elke nacht bovenop het Kremlin branden tijdens de filmopnamen uit te laten met het oog op de 'historische geloofwaardigheid' van zijn verhaal.

Hoewel de filmmaker verklaart dat hij The Barber of Siberia op zijn artistieke merites beoordeeld wil zien, laat hij geen gelegenheid voorbijgaan om te benadrukken dat dit historisch fresco niet zozeer gaat over Rusland in de vorige eeuw, maar over hoe het er vandaag aan toe hoort te gaan. "Dit is een film over eer", aldus de cineast. "En eergevoel is waar het in ons land momenteel aan ontbreekt." En evenmin toevallig verwijst de titel The Barber of Siberia naar een moderne machine, waarmee een Amerikaanse avonturier 'als een kapper' de bossen van Siberië te lijf wil gaan.

Wanneer de film begint, horen we een orkest dat de instrumenten stemt. Dan schuiven de gordijnen open en krijgen we in vogelvlucht de majestatische, uitgestrekte wouden van Siberië te zien. De film, die zich voornamelijk in Rusland anno 1885 situeert, maakt vervolgens even een sprong naar Amerika in 1905, waar een vrouw bezig is een 'bekentenisbrief' te schrijven aan haar zoon, die een opleiding volgt aan de prestigieuze militaire academie van West Point. Doorheen de film zullen we af en toe haar off-screen commentaar horen, waarbij ze haar zoon uiteindelijk een 'geheim' wil toevertrouwen, dat het publiek dan allang geraden heeft.

In 1885 leren we de vrouw in kwestie, de jonge en mooie Jane Callaghan (rol van Julia Ormond), kennen terwijl ze met de trein op weg is naar Moskou. Daar wil ze haar 'vader', de nogal bizarre uitvinder Douglas McCracken (rol van Richard Harris), komen helpen. McCracken is volop bezig met de ontwikkeling van zijn 'revolutionaire' kapmachine, die hij zelf reeds The Barber of Siberia gedoopt heeft. De ontbrekende fondsen hoopt hij van de groothertog los te krijgen. Een positief advies van Generaal Radlov (rol van Alexey Petrenko) zou bijzonder welkom zijn en in dat verband kan de charme van Jane een welkome hulp betekenen.

Jane weet perfect wat van haar verwacht wordt, maar in de trein heeft ze even voordien ook kennisgemaakt met de knappe officier-in-opleiding Tolstoj (géén familie dus). Die is behoorlijk onder de indruk van die levenslustige Amerikaanse vrouw, die net toevallig Anna Karenina zit te lezen en die ook, net als hij, erg van opera houdt. In de militaire academie van Moskou worden de jonge cadetten immers ook muzikaal gevormd. Af en toe vormen ze een soort amateurgezelschap om zelf een opera op te voeren. Zo moet Tolstoj binnenkort de titelrol van de barbier vertolken in de bekende Mozart-opera Le Nozze di Figaro (een vette knipoog richting filmtitel). De drie protagonisten van een onverkwikkelijk liefdesdrama zijn dus bekend en als een en ander uiteindelijk zwaar uit de hand loopt, krijgen we een demonstratie van het eergevoel van Tolstoj, ook al heeft dat zijn verbanning naar Siberië tot gevolg.

The Barber of Siberia werd door Nikita Mikhalkov, bekend van onder meer Zwarte Ogen, Urga en het met een Oscar bekroonde Soleil Trompeur, opgezet als een grootschalig fresco (in scope-formaat), waarin hij naar eigen zeggen zowel "een historisch relaas, een avonturenfilm, een zakenthriller als een formidabele liefdesgeschiedenis" wilde verwerken. Dat zorgt echter voor een aantal bruuske stijlbreuken, waarbij het nogal als een kolderieke farce opgebouwde eerste deel de tragische impact van het laatste (en beter geslaagde) deel bemoeilijkt.

Het tempo van deze bijna drie uur durende, voornamelijk Engels gesproken film ligt behoorlijk hoog en productioneel (locaties, massascènes...) oogt The Barber of Siberia inderdaad als een dure, prestigieuze film met epische ambities. Toch weet de film onvoldoende te ontroeren en vooral de nadrukkelijkheid waarmee het Jane-personage (in haar latere brief) herhaaldelijk laat horen hoe 'mysterieus' dat enorme land voor haar gebleven is, komt gemaakt over. Opmerkingen over dat "vreemde land, waar men zingend naar de oorlog trekt en wenend naar een bruiloft gaat" moeten ons wellicht iets duidelijk maken over de Slavische ziel, maar ondanks alle pracht en praal, alle actie en beweging, maakt de film niet echt een 'bezielde' indruk. En filmmaker Mikhalkov als Tsaar Alexander III vanop zijn witte paard, op de binnenkoer van het Kremlin, de moed van de Russische soldaten horen bezingen, brengt je ook niet meteen in een filosofische stemming. The Barber of Siberia is wellicht bedoeld als een ernstige opera, maar klinkt uiteindelijk als een geforceerde operette.

(Jan T.)

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234