Maandag 21/09/2020

Rusland

Megakerk voor God. En voor Poetin: nabij Moskou opent Ruslands gloednieuwe oorlogskathedraal

De Hoofdkathedraal van de Russische Strijdkrachten kostte 6 miljard roebel (80 miljoen euro) en heeft de kleur van een tank: camouflagegroen. Beeld AFP

Zestig kilometer buiten Moskou is de Hoofd­kathedraal van de Russische Strijdkrachten geopend. De timing is geen toeval. Volgende week stemmen de Russen over een grondwetsherschrijving, zodat Poetin eeuwig president kan blijven. Voor Poetin is de oorlogskerk van grote symbolische waarde, maar voor veel Russen gaat de enorme kathedraal veel te ver. 

Ruslands nieuwste kathedraal loop je niet zomaar even binnen. De bedoeling is dat kerkgangers eerst een uitgebrande tank inspecteren, wat ruïnes van gebombardeerde huizen bekijken en dan door een museum rondom de kathedraal lopen, waarin de gelovigen de hele oorlog tegen nazi-Duitsland beleven aan de hand van levensechte videosimulaties van de zwaarste slagen, geluidseffecten van luchtbombardementen en bezichtigingen van talloze oorlogstrofeeën, zoals MG42-machinegeweren, swastikavlaggen en een globe die Hitler cadeau kreeg van Mussolini.

Na die indringende ervaring rest de kerkgangers nog een wandeling over Duitse tanks voordat ze de kathedraal kunnen betreden. De trappen van de kathedraal zijn namelijk vervaardigd uit omgesmolten nazitanks.

Eenmaal over de tanks komen de kerkgangers aan bij de donkere poort van Ruslands gloednieuwe gebedstempel: de Hoofdkathedraal van de Russische Strijdkrachten.

De kathedraal is een van de grootste oosters-orthodoxe gebedstempels ter wereld en staat 60 kilometer buiten Moskou, aan de rand van een patriottisch park waar Russische kinderen een houten replica van de Reichstag kunnen bestormen. De kerk is binnen twee jaar gebouwd door het ministerie van Defensie en heeft de kleur van een tank: camouflagegroen. De aanleiding voor de kerk is verhuld in de lengte van het schip: 75 meter, want het is 75 jaar geleden dat het Rode Leger Berlijn bereikte, een overwinning die president Poetin woensdag groots laat vieren met een militaire parade op het Rode Plein.

Grote symbolische waarde

Voor Poetin is de oorlogskerk van grote symbolische waarde. Poetin probeert de Russen achter zijn patriottistische ideologie te krijgen door de bevolking te verenigen rondom “de epische, verpletterende zege op het nazisme die de hele wereld gered heeft”, zoals Poetin de overwinning vorige week nog omschreef in een essay over de oorlog. Nu gaat de invloedrijke Russisch-orthodoxe kerk hem daarbij helpen.

Het is geen toeval dat de kathedraal nu opengaat. Volgende week stemmen de Russen over Poetins belangrijkste project van het jaar: een grondwetsherschrijving die de termijnlimiet van Poetin opheft, zodat hij tot het einde van zijn leven president kan blijven. De kerk en de militaire parade moeten het patriottisme onder de Russen aanwakkeren.

President Poetin en defensieminister Sergej Sjojgoe branden een kaars in de oorlogskerk. Beeld EPA

“Onze minister van Defensie wilde, laten we zeggen, een zeer ongebruikelijke kathedraal bouwen”, vertelt de belangrijkste kunstenaar van de kerk. Vasili Nesterenko, schilder des vaderlands, had de leiding over alle mozaïeken en muurschilderingen in de kerk. Maar voordat hij die van duiding voorziet, wil hij twee dingen kwijt aan de lezer. Want hij kan zich voorstellen dat een oorlogskerk vreemd overkomt op West-Europeanen.

Ten eerste omdat West-Europese landen minder zwaar geleden hebben tijdens de Tweede Wereldoorlog dan de Sovjet-Unie, waar naar schatting 20 tot 27 miljoen mensen omkwamen. “Mensen in Europa kunnen zich gewoon niet voorstellen wat het betekent om zoveel landgenoten te verliezen.”

En ten tweede hebben sommige Europese landen volgens Nesterenko helaas nog weinig besef van het christendom. “Wij in Rusland houden wel vast aan onze christelijke tradities. En we proberen weerstand te bieden aan alle demonische stromingen die door Europa waren.”

Goed, naar binnen, door de poort met een grote nazi-adelaar erop. De adelaar ligt op zijn rug en heeft een zwaard door de nek. Eromheen viert het Rode Leger feest.

Groot slagveld

In de kathedraal is het een groot slagveld. Gevechtsjagers scheren door de mozaïeken hoog in de kerk, verderop walsen tanks en ratelt luchtafweergeschut. Niet kriskras door elkaar, maar nauwkeurig geordend per slag. De slag bij Stalingrad – de bloedigste uit de wereldgeschiedenis – is afgebeeld, net als de verdediging van Moskou, het beleg van Leningrad, de tankslag bij Koersk. Boven de militairen zweven de orthodoxe beschermheiligen van luchtmacht, marine, landmacht en strategische raketmacht.

“We moesten zoeken naar hoe je in kerkelijke taal spreekt over de Grote Patriottische Oorlog”, zegt Nesterenko, gebruikmakend van de Russische term voor de Tweede Wereldoorlog. “Dat was moeilijk, want dat was nog niet eerder gedaan.”

Een van de moeilijkheden was: hoe vereer je in een kerk een communistisch regime dat niet alleen Hitler versloeg, maar ook talloze kerken vernietigde? Na beraad tussen kerk en leger werd er ingestemd met hamers en sikkels in de kerk als deel van militaire onderscheidingen. Gelovigen die het hoofd tot de hemel richten, zien de communistische symbolen in het plafond van de goudkleurige koepel, naast 1.418 rode sterren – een per dag van de oorlog.

De kerk en het leger besloten dat ook Jozef Stalin een plek verdiende in een mozaïek. Maar een foto van het Stalin-mozaïek lekte uit en zorgde voor een rel onder gelovigen, die hem voornamelijk zien als opblazer van kathedralen. Stalin werd voor de opening inderhaast uit het mozaïek gesloopt. Nesterenko is de rel zat. “Al die ophef over wel of geen Stalin, waarom toch? Overigens, Stalin was een heel bescheiden man. Kijkt u maar naar de eenvoudige kleding die hij droeg.”

Rusland kent meer kerken die opgedragen zijn aan een gewonnen slag, maar een totale oorlogskathedraal is nieuw. De kathedraal eert niet alleen de overwinning in de Tweede Wereldoorlog, maar de hele Russische krijgsgeschiedenis. Dus zijn er ook verwijzingen naar de zege op Napoleon en recentere operaties, zoals die in Afghanistan, Tsjetsjenië en de huidige missie aan de zijde van de Syrische president Assad. “Voor ieder is er wat”, zegt Nesterenko.

Acteurs spelen de slag om Moskou in 1941 na bij de Hoofdkathedraal van de Russische Strijdkrachten.Beeld EPA

Poetin schakelt steeds vaker de kerk in om zijn patriottische boodschap kracht bij te zetten. Geestelijken maken reclame voor zijn beleid als tegenprestatie voor de ruimte die ze krijgen voor nieuwe gebedshuizen – de oorlogskerk van 6 miljard roebel (80 miljoen euro) werd grotendeels betaald door de staat. Bij de inwijding bedankte de patriarch Poetin en zei te hopen op “harmonie tussen de macht van de strijdkrachten en de spirituele macht van de kerk”. De hoogste heilige van de Russisch-orthodoxe kerk riep op tot “nieuwe overwinningen van het vaderland”.

Ook bij de grondwetsherschrijving maakt Poetin handig gebruik van oorlog en kerk. Hij voegde allerlei wijzigingen toe naast de opheffing van zijn presidentstermijn, waaronder de vastlegging van “de herinnering aan verdedigers van het vaderland” en het bestaan van God. Daarmee is het moeilijk voor patriotten en gelovigen om volgende week tegen het pakket aan wijzigingen te stemmen, ook al zijn ze tegen Poetin als eeuwige president. Want welke patriot stemt nu tegen de voorouders die Hitler versloegen? En welke gelovige stemt tegen God?

Toch zitten er limieten aan Poetins samenwerking met de kerk. Eigenlijk had er een mozaïek van Poetin in de kathedraal moeten hangen. Dat was zelfs al klaar. Poetin stond naast gemaskerde en zwaar bewapende ‘groene mannetjes’ die in 2014 het Oekraïense schiereiland de Krim innamen. Maar ook een foto van dat mozaïek lekte uit. En gelovigen bleken tegen de verering van Poetin in het huis van God. Uiteindelijk gaf Poetin opdracht om zijn beeltenis uit het mozaïek te slopen, vertelt Nesterenko. “Hij zei dat hij het nog te vroeg vindt voor een mozaïek van hem. Nu, oké, dat kan.”

‘Kitscherig standbeeld voor het Poetin-tijdperk’

De rest van de oorlogskathedraal gaat veel Russen ook te ver. Gelovigen, theologen en historici spraken zich uit. Op een populaire blog onder gelovigen noemde protodiaken Andrej Koerajev de kerk “een kitscherig standbeeld voor het Poetin-tijdperk”. Kunst in kerken hoort volgens hem het gebed te ondersteunen, in plaats van de aandacht te verleggen. “Mensen worden hier niet begeleid naar een gebed tot God, maar naar de oude Sovjet-versie van de Grote Vaderlandse Oorlog met de vervanging van ‘de Communistische Partij’ door ‘de kerk’.”

Ook Poetins besluit om de overwinning massaal te vieren tijdens de coronacrisis wordt minder breed gedragen dan het Kremlin zou willen. Maar liefst 24 steden weigerden parades te organiseren wegens gezondheidsrisico’s – dagelijks komen er in Rusland 7.000 tot 8.000 besmettingen bij. Zelfs Koersk en Belgorod, steden die door Poetin benoemd zijn tot ‘steden van militaire glorie’, houden geen parade. De leider van de Krim wilde ook niet, maar besloot ‘na overleg met Moskou’ toch een parade te organiseren.

In de oorlogskerk houdt schilder des vaderlands Nesterenko vol dat de oorlogskathedraal breed gedragen wordt en ‘de Russische blik’ reflecteert. Hij denkt dat er nog wel een Poetin-mozaïek zal verschijnen in kerk. “De kathedraal is een levend organisme.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234