Donderdag 24/10/2019

Meesterwerk, misstap en muzikale bijbel

Achttien jaar geleden verdeelde en heerste Kid A van Radiohead. En dat doet de plaat eigenlijk nog steeds. In het jaar dat ze officieel volwassen wordt, blikken we terug met muzikale insiders, groepsleden en bekende fans op een van de eerste classics van de 21ste eeuw.

"You're shit. Alles wat je doet, is shit." Een fijne relatie met zijn spiegelbeeld heeft Thom Yorke niet, aan het eind van de jaren 90. De zelfverklaardecreep en paranoïde androïde voelt zich steeds stuurlozer worden, en het overweldigende succes van Radiohead zet de klauwen meedogenloos in zijn gekwelde brein. "Ik maakte iedereen het leven onmogelijk", zegt de frontman vandaag dan ook over de opnames van Kid A. Tegenover NME bekende Yorke creatief droog te staan na OK Computer (1997)... door de opwarming van de aarde. Zijn bezorgdheid over het broeikaseffect en de klimaatverandering had tot paniekaanvallen geleid, waardoor hij geen zin meer op papier kreeg. Tot Yorke zich ging inzetten voor het klimaat. Al geeft hij ook toe dat Tom Waits hem door de crisis sleurde: "Waits beweert altijd dat onkunde hem blijft drijven. Dat bleek ook mijn zegen: spelen op elektronische instrumenten die ik niet beheerste, inspireerde me." Onrechtstreeks is Tom Waits dus mee verantwoordelijk voor Kid A.

Maar ook WARP-artiesten als Autechre en Aphex Twin gelden als lichtende voorbeelden, hoor je aan het tegendraadse 'Idiotheque', de kakofonische blazers in 'The National Anthem' of de veelgelaagde, subtiele elektronica van 'Everything in its Right Place'. Die aanpak vond zijn oorsprong tijdens de opnames van 'Karma Police', dat aan het eind helemaal ontspoort in samples en loops. "Het was de eerste keer dat we zoiets deden", zei producer Nigel Godrich daarover. "Wat Thom en ik samen in de studio uitvraten, was de voorbode van Kid A." Drie jaar voor de release van Kid A had de groep ook al gemopperd: "Iemand als DJ Shadow is veel meer avant-garde dan wij. Hij stuwt muziek nieuwe richtingen uit. Wij pakken het traditioneler aan."

Om dat te vermijden, distantieert Radiohead zich klankmatig bewuster dan ooit van vroegere idolen The Smiths en Pixies.Kid A is daardoor een retrofuturistisch aanvoelende stijlbreuk vol samples, elektronica. Gitaren komen er amper aan te pas. Dr. Dre uiteindelijk ook niet, al wilde de groep wel met hem in de studio zitten. "Het resultaat had misschien wat geforceerd geklonken, maar toen leek het ons perfect logisch."

Eigen koers

Zelfs zonder gangstarapper aan de knoppen valt de ommezwaai niet overal in goede aarde. Er wordt voor de release - net als bij OK Computer - gewaagd van commerciële zelfmoord. Een eerste luisterbeurt zorgt volgens ingewijden zelfs voor nagelbijtende EMI-platenbonzen. Dat Radiohead geen single of video wil kiezen, daar wordt natuurlijk ook niemand blij van. Maar het verhaal klopt: de luisteraars van StuBru en Radio 21 mogen bij ons zélf hun favoriet kiezen.

Ook op andere gebieden wil Radiohead resoluut een eigen koers varen. Touren doen ze met een zelfgemaakte futuristische tent. Ze weigeren zich daarbij ook te laten sponsoren. Op Kid Aontvoogdt Radiohead zichzelf op élk vlak. In plaats van een commerciële afstraffing volgt de definitieve doorbraak in de VS. "Geen marketingplan hebben is misschien wel de perfecte marketingstunt", voorspelt Herman Schueremans.

David Dalemans, die achttien jaar geleden als jong broekje aan Kid Amoest werken voor EMI, herinnert zich niet meer dat de labelbazen angstzweet voelden parelen. "Iedereen vroeg zich wel af wat ze in godsnaam zouden doen na de miljoenenverkoop van OK Computer. Maar ik heb nooit gemerkt dat het label zich grote zorgen maakte."

Rolling Stone zal Kid A uiteindelijk het beste album van het decennium noemen, maar bij de release zijn de meningen verdeeld. Select, een van de meest geloofwaardige Britpop-magazines van die tijd sneert: "What do they want for sounding like Aphex Twin circa 1993, a medal?" In Gazet van Antwerpen lees je ook: "Songs die de titel 'song' niet verdienen, omdat er van het idee strofe/refrein nog weinig overblijft." Een deel van Radioheads publiek zal definitief afhaken.

Maar de meeste fans van het eerste én laatste uur bestempelen Kid A vandaag nog steeds als het ultieme meesterwerk. Win Butler van Arcade Fire noemde het zelfs een van zijn drie favoriete platen aller tijden, The National geeft grif toe dat ze zich voor hun laatste langspeler lieten inspireren door Kid A, en Blaudzun riep de plaat uit tot zijn muzikale bijbel. Hetzelfde geldt voor Bon Iver, die Kid A als blauwdruk nam voor het experimentele 22, A Million. Kid A heet het ultieme stijlbreukvoorbeeld in het pophandboek.

Wat Kid Aoverigens ook legendarisch maakt, is dat de release samenvalt met andere omwentelingen in het muzieklandschap. De plaat wordt door platenfirma EMI bewaakt als een staatsgeheim. Recensenten mogen een zwaarbeveiligde mp3-speler alleen beluisteren in het plaatselijke hoofdkwartier van het label. Toch lekt het album drie weken voor de release toch via Napster. Tegelijk verschijnt een bespreking op het toen nog obscure blogje Pitchfork Media. De site geeft het album een volmaakte score van 10.0, en al snel verschijnen op talloze forums en blogs links naar de recensie die bol staat van bizarre metaforen. "Het luisteren naar Kid A is als getuige zijn van een miskraam, terwijl je de baby tegelijkertijd op een gigantisch bioscoopdoek kunt zien spelen in het hiernamaals." Het blijkt de propeller voor Pitchfork om uit te groeien tot "de sterkste stem in de groep van digitale smaakmakers", zoals The Washington Post later schrijft. Gevestigde media verliezen officieel terrein.

Het mag duidelijk zijn. Na Kid A was de muziekwereld nooit meer dezelfde.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234