Woensdag 01/12/2021

Meesterlijk modern

Zijn schilderijen waren te nemen

Elke zaterdag belicht kunstrecensent Eric Min op deze plek de artistieke grootmeester over wie De Morgen u die dag een boek aanbiedt.

Vandaag: Piet Mondriaan (1872-1944)

Een dansende, denkende madonna

Alles in het portret van fotograaf Arnold Newman, die Mondriaan in 1942 in zijn New Yorkse atelier liet poseren, ademt structuur en strengheid: het keurige pak, de laatdunkende blik waarmee de schilder in de lens kijkt, het zuinige mondje. Mondriaans linkerhand rust op zijn ezel, die de foto in lijnen en vlakken verdeelt. Geen twijfel mogelijk: met deze man valt niet te spotten.

Dat is ook het geval voor de schilderijen die hem de eeuwige roem hebben opgeleverd. Zij zijn te nemen of te laten. Compromisloze vlakken beschilderd canvas, een spel van rechte lijnen en zuivere kleuren, enorm herkenbaar bovendien. Slimme kunst voor kunstenaars en andere intellectuelen. Bekijk het sobere interieur van een avant-gardistische fotografe als Eva Besnyö in Amsterdam anno 1933; er staat een Rietveldstoel en er hangt een kleine Mondriaan aan de muur.

Echt rijk werd de schilder er niet van. Af en toe kocht een collectioneur een werk, en een groepje vrienden heeft jarenlang de huur van zijn Parijse atelier betaald. Van een steunfonds voor werkloze kunstenaars kreeg Mondriaan ooit 86 Franse frank om twee weken van te leven. In 1930 kwamen de verzamelaarster Hilla Rebay en de kunstenaar Moholy-Nagy op bezoek. Rebay noteerde dat Mondriaan nauwelijks schildert. "Hij construeert 2 of 4 vierkanten, maar het is een fantastische man, heel ontwikkeld en indrukwekkend. Hij leeft als een monnik, alles is wit en leeg behalve de rood, blauw en geel geverfde vierkanten die her en der door zijn witte atelier en slaapkamer verspreid zijn. Hij heeft ook een kleine koffergrammofoon met negermuziek. Hij is heel arm en al 58 jaar oud, lijkt op Kandinsky maar is zelfs beter en nog eenzamer."

Daarmee is zowat alles gezegd: monnik, leeg, wit, jazz. In het door anarchist Arthur Lehning gestichte tijdschrift i10 heeft Mondriaan een stuk geschreven over jazz en de neoplastiek, een van de namen die hij aan zijn eigen stijl heeft gegeven. Wanneer hij in oktober 1940 naar New York emigreert en een vriend hem de boogiewoogie laat horen, worden zijn ascetische doeken vrolijker. Broadway Boogie Woogie uit 1942 en Victory Boogie Woogie, het schilderij waaraan hij tot zijn dood op 1 februari 1944 werkt, zullen de kroon op het oeuvre zijn.

Hij had veel moois uitgeprobeerd: de landschappen van de Haagse School, de bohème in Domburg, de dwaallichtjes van antroposofie en theosofie, de nieuwlichterij van De Stijl, zijn eigen Nieuwe Beelding. Een recensent deed een vroeg schilderij ooit af als "een met bloed bedropen molen tegen een geele lucht met gaten als Zwitsersche kaas". Mondriaan moest dringend met iets anders voor de dag komen. Aan een fan schreef hij dat "alles nu in onzen tijd, veel anders zal moeten uitgebeeld worden; zelfs in een andere aanwending van techniek".

De man in het zwarte pak was ook een innemende maar hoekige danser. Hij deed de shimmy, zijn bijnaam "de dansende madonna" zegt genoeg. Misschien moeten we ons Piet Mondriaan voorstellen als de opa van Jules Deelder: klassiek én hip in één lenig lijf.

of te laten.

Slimme kunst

voor kunstenaars

en andere intellectuelen

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234