Dinsdag 18/02/2020

Meester der maskers terug naar zijn heimat

Eindelijk erkenning over de plas voor James Ensor, want de Royal Academy in Londen wijdt tentoonstelling Intrigue aan de Oostendenaar. Curator Luc Tuymans neemt je mee op een intense trip door Ensors wereld vol rariteiten.

Het vlammende ogen uit Antwerpenaar Tuymans zijn ongenoegen over de onwetendheid bij de Britten. "Ik was gechoqueerd dat ze Ensor niet kenden. Dat terwijl de kunstenaar het grootste deel van zijn leven Brits is gebleven."

Ensor (1880-1969) droeg de nationaliteit van zijn vader, die afkomstig was uit Brighton. Hoewel de kunstenaar zijn leven lang in Oostende heeft gewoond, werd hij pas na 60 jaar officieel Belg. In die tijd is hij uitgegroeid tot een icoon in ons land, de trots van Oostende.

Het was van 1997 geleden dat Ensor nog eens een tentoonstelling heeft gehad in Londen. Met Intrigue brengt Royal Academy daar nu verandering in. Tuymans vormt er als curator een belangrijke schakel tussen het Londense museum en het Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen. Het KMSKA bezit de grootste collectie Ensors en leent deze door renovatie aan het gebouw tijdelijk uit aan de Britten. Ook musea uit Brussel, Gent en Oostende leverden een bijdrage, net als enkele privécollecties. Bijgevolg zijn er een heel pak mooie werken te zien in Londen.

Hypocrisie van bourgeoisie

Het uithangsbord van de tentoonstelling is het titelwerk De intrige. "Mijn lievelingswerk", vertelt Tuymans. Het doek toont vreemde, angstaanjagende figuren met kleurrijke maskers en is een reflectie op de hypocrisie van de bourgeoisie, waar Ensor toen zelf toe behoorde. Ze tonen de angsten van de kunstenaar voor het opkomende populisme. "Het schetst een wereld waar we vandaag volop in leven", benadrukt Tuymans. "Denk aan de Amerikaanse verkiezingen met Trump en Clinton of het geknoei rond de brexit."

De tentoonstelling is verre van alledaags. Er zijn 70 tekeningen, etsen en schilderijen te zien, verspreid over amper drie zalen. De expo schiet meteen uit de startblokken met Het bourgeois salon, een werk uit 1980 waarmee Ensor aantoonde dat hij de eerste Belgische impressionist was. Vanaf hier ligt de vertelsnelheid erg hoog. De verschillende thema's in Ensors oeuvre, en dat waren er een heel pak, worden met elkaar verbonden. De intensiteit die Tuymans zo creëert sluit nauw aan bij de wijze waarop Ensor vermoedelijk te werk ging: vlug, vurig en gevarieerd.

Net zo goed zet de dichte bezetting de vele invloeden in de verf. "Goya komt terug in De rog, zijn sardonische figuren doen denken aan Jeroen Bosch en de woestheid van William Turner zie je dan weer terug in Adam en Eva uit het paradijs verjaagd. Ook het DNA van visionairen als Munch, Brueghel en Rubens is terug te vinden."

Tuymans haalt ze stuk voor stuk aan, maar verwerkt ze verder niet in de expo. Hij gaat een iets gewaagdere weg op door louter Belgisch te kiezen. Twee schilderijen van stadsgenoot Léon Spilliaert schouderen de getoonde Ensors, net als enkele maskers en attributen uit het Waalse Musée du Masque. Uit zijn eigen oeuvre kiest hij het werk Gilles de Binche en de allereerste ets die hij ooit gemaakt heeft, een werk uit 1976 geïnspireerd door Ensor.

Het wordt duidelijk dat Tuymans het Britse publiek niet bij het handje begeleid. Enkel aan het begin zijn zaalteksten te vinden: zo is er veel ruimte voor ontdekking en verwondering. "Ik ben ook erg benieuwd hoe kinderen gaan reageren op deze tentoonstelling", knikt Tuymans "Het speelse karakter van de show moet heel wat teweegbrengen in een onschuldig denken."

Verbonden met Spilliaert

Het valt op dat het oog van de kunstenaar het vaak overneemt van dat van de curator. Alsof Tuymans een dimensie meer ziet dan een doorsnee geoefende blik. Hij vestigt onze aandacht op een aantal onzichtbare lijnen tussen de werken. Zo kijkt de enge figuur met de hoge hoed in het midden van De intrige in de holle ogen van Andrew Carnegie, een portret van de hand van Leon Spilliaert, dat aan de overzijde van de zaal hangt. Beide figuren worden verbonden door niets meer dan een spikkel in het eindeloze zwart, enkel zichtbaar voor de oplettende kijker.

Cocurator Adrian Lock van Royal Academy kijkt terug op een unieke samenwerking. "Ensor met zijn extraverte en felgekleurde kunst staat in fel contrast met de winterse, introspectieve taferelen die nachtraaf Spilliaert schilderde. Tuymans verraste me met zijn keuze, maar Spilliaert tegenover Ensor, dat werkt zoals dag en nacht."

Of de kleurrijke kunst van Ensor in combinatie met de aanpak van Tuymans zal aanslaan bij de Londenaars, dat valt nog wat af te wachten. De aanwezige Britse pers leek alvast erg enthousiast. "Ik heb er alle vertrouwen in dat Ensor een succes zal worden", zegt er eentje. "De link met Turner is heel vlug gelegd. En de gemiddelde Londenaar staat sowieso open voor nieuwe dingen". Ook voor Spilliaert ziet de toekomst er rooskleurig uit aan de overzijde. Er zijn zelfs plannen in de maak voor een opkomende tentoonstelling in 2018.

Intrigue: James Ensor by Luc Tuymans loopt nog tot 29 januari in Royal Academy Londen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234