Zaterdag 16/01/2021

Meester-chirurg van de antiheld

ROMAN. Gelukkig durven uitgeverijen het af en toe aan pareltjes uit de wereldliteratuur voor de vergetelheid te behoeden. Zo komt het dat Een voorgevoel van de Franse schrijver Emmanuel Bove in Nederlandse vertaling een nieuwe jeugd mag beleven.

Er zijn zo van die schrijvers die altijd maar opnieuw in de vergetelheid tuimelen. Om dan toch eensklaps glorieus herontdekt te worden. Dat is blijkbaar het lot van de Frans-Joodse auteur Emmanuel Bove (1898-1945). Gelukkig komen zijn boeken regelmatig in het vizier van gedreven vertalers. Waarna we ons wéér naar het hoofd grijpen: waarom lieten we dit merkwaardig intense proza vol schimmige antihelden zo lang in de wachtkamer?

In de jaren twintig was Bove nochtans een gekoesterd auteur. Nadat de toen invloedrijke schrijfster Colette hem had 'ontdekt' en een duwtje in de rug had gegeven, debuteerde hij in 1924 met de roman Mes amis. Vrijwel onmiddellijk ging literair Frankrijk voor de bijl, van Philippe Soupault en Max Jacob tot André Gide.

In zijn in hoog tempo geschreven romans en verhalen toonde Bove een zwak voor onaanzienlijke burgerluitjes. Ze vissen telkens weer achter het net, grijpen naast de liefde of versjacheren hun fortuin. Grauwe eenzaamheid, armoede en een eeuwig gevoel van tekortschieten overheersen dit oeuvre vol subtiele grijswaarden. Toch is het psychologische inzicht van Bove subliem.

Ook Samuel Beckett bewonderde hem en prees "zijn gevoel voor het rake en aandoenlijke detail". Bove toont zich dan ook de meester-chirurg van banale levens. Zijn antihelden grijpen geregeld naar de hemel, maar branden hun vleugels en worden ten gronde gericht. Tragisch genoeg spiegelen zijn personages enigszins zijn eigen levensloop. De timide Bove ging van arm naar rijk en vervolgens terug naar af. Door gezondheidsproblemen, huwelijksperikelen en een gat in zijn hand raakte hij aan lagerwal. Verpauperd en vereenzaamd stierf Bove aan de vooravond van quatorze juillet in 1945.

Ontreddering

'In al het werk van Bove lopen eenzame mannen rond met een bijtend besef van ontoereikendheid, uitblinkers in mislukking. Of ze nu wel of niet geld hebben, zijn helden zijn nietig en onbetekenend', schrijft vertaalster Mirjam De Veth in het nawoord van Het voorgevoel (1935), weer zo'n Bove van bijzondere makelij. In deze compacte roman volgen we het parcours van einzelgänger Charles Benesteau, een vijftigjarige advocaat met een gedegen reputatie. Van de ene dag op de andere besluit hij alle banden door te knippen met zijn vrouw, zijn kinderen en zijn familie. Vaarwel burgerlijk bestaan met al zijn drukkende verplichtingen.

Op de rechtbank vertoont Charles zich niet meer en ook zijn vrienden negeert hij. Zijn fraaie woning met studeerkamer op de Boulevard de Clichy verruilt Charles voor een eenvoudig appartement in een achterbuurt nabij Montparnasse. Zijn omgeving heeft het raden naar de motieven van zijn vaandelvlucht. Hij voelt vooral 'een enorme afstand tussen hem en de anderen'. En 'wat hij gedaan had was voor hen bijzonder, terwijl het voor hem zo eenvoudig was'.

Toch zorgt zijn bestaan als buitenstaander spoedig voor complicaties, zeker wanneer zijn familie hem weer gaat belagen. De dreiging komt ook van dichterbij. In zijn nieuwe omgeving trekt iedereen aan zijn mouw en wordt er over hem geroddeld, zeker nadat hij het dochtertje van een geweldenaar onder zijn hoede heeft genomen. 'Hij had moeten begrijpen dat de eenvoudige mensen te midden van wie hij leefde niet anders waren dan de wereld die hij achter zich had gelaten.'

Het blijkt niet zo vanzelfsprekend om 'vrij' te zijn en geen verantwoording te moeten afleggen voor je daden. Sluipenderwijs neemt de ontreddering de overhand. Charles wordt - in al zijn naïviteit - als het ware uitgespuwd. Geluk is voor hem een no-gozone en zijn leven slechts een onooglijke voetnoot.

Breekbaar pessimisme

Het voorgevoel is alweer een herontdekking van formaat. Dankzij een bevlogen nawoord en uitstekende vertaling van Mirjam de Veth, gevat in een gebonden editie, krijgt Bove bovendien een modeluitgave.

Het is vooral een behoorlijk navrante vertelling, geschreven in een spaarzame maar zeer welgekozen taal. Bijna onmerkbaar spint Bove je in, alsof hij een onzichtbare hand op je schouder legt. Hij ontlokt je ook mededogen voor die goeiige Charles, die er maar niet in slaagt zijn leven in een andere plooi te leggen. De touwen van het burgerlijke bestaan zitten strak.

Het decor van Parijs, waarin het hoofdpersonage zich optrekt aan lange wandelingen, verhevigt nog de sensatie van 'breekbaar pessimisme' (dixit Arnold Heumakers). Zo effende Bove het pad voor Nobelprijs-winnaar Patrick Modiano, met zijn voorliefde voor Parijse buitenwijken en stuurloze personages. Want ook Boves atmosferische oeuvre is een perpetuum mobile waaruit het moeilijk ontsnappen is.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234