Dinsdag 14/07/2020

Meer dan rock-'n-roll

Het BBC-popmagazine Top of the Pops is zo Brits als fish and chips. Vele malen dreigde het tv-programma te verdwijnen, vaak door aanvaringen tussen rebelse popsterren en de BBC. Inmiddels is TOTP een internationaal merk: 'Wer ist diese Woche Top of the Pops?' Vanavond is op BBC 1 de 2.000ste aflevering te zien.

Londen

De Volkskrant

Peter de Waard

V oor Rolling Stone Keith Richards, die optrad in de allereerste uitzending op 1 januari 1964, vonden de memorabele momenten van Top of the Pops achter de schermen plaats. "Het leuke van een optreden was niet het spelen zelf, maar wat backstage gebeurde. In de kleedkamer keek je onmiddellijk in de la of de vorige artiest niet een fles wodka of wat wiet had achtergelaten."

Veel is er in bijna 40 jaar niet veranderd. Oasis-ster Noel Gallagher beschouwt een opname nog altijd als een dagje uit. "Top of the Pops is geen werk, het is lachen. Een paar keer traden we op in dezelfde uitzending als Blur. We liepen langs de make-upkamer, waar de Blur-leden op een rijtje zaten. Wij gebruiken geen make-up. Liam stak zijn hoofd door de deur en riep: 'Jullie zien er allemaal fucking fantastisch uit!'"

Terwijl in heel Europa talrijke andere popprogramma's sneuvelden, heeft het Britse programma alle crises overleefd: conflicten, verkassingen, dalende kijkcijfers, nieuwe muziekstromingen en veranderende smaken. Vanavond viert de BBC de 2.000ste uitzending. De formule lijkt sterker dan ooit en werd intussen aan bijna honderd landen verkocht. In Vlaanderen zendt JIMtv zijn eigen versie uit, die in een Hilversum opgenomen wordt. In Nederland brengt BNN de show op Ned 2. En binnenkort verrijst een TOTP-studio in Los Angeles, het mekka van de amusementsindustrie. Voormalig Toppop-presentator Ad Visser vindt dat de stabiliteit getuigt van inzicht: "Het is het Journaal van de muziek geworden. Toppop was dat ook. We hadden ooit een kijkcijfer van 47 procent." Top of the Pops bleef al die jaren in prime time. Producer Jeff Simpson, auteur van het jubileumboek Top of the Pops 1964-2002, zegt dat de 2.000 uitzendingen talrijke creatieve hoogtepunten hebben opgeleverd (hij noemt Marc Bolan, David Bowie, Nirvana en de uitvoering van 'Relax' van Frankie goes to Hollywood, die nadien wegens de obscène taal werd verboden). Maar ook hij vindt dat de echte drama's achter de schermen plaatsvonden.

Bijna elke uitzending ging gepaard met een conflict tussen de old boys van het establishment en opkomende rock-'n-rollsterren. In 1971 trad The Who op tijdens de 500ste uitzending. De groep voerde zijn toentertijd gebruikelijke act op: aan het einde gitaren en drumstel aan gruzelementen slaan. De BBC vond dat deel van het optreden te gewelddadig en gebood de camera's de andere kant op te draaien.

Ook de punkrage bracht de BBC in verlegenheid. Jeff Simpson: "Verschillende mensen hebben verschillende herinneringen hoe de BBC omging, of liever weigerde om te gaan, met punk. Sommige bands werden simpelweg geweerd, terwijl andere weigerden in een establishmentshow op te treden. Niettemin maakten in 1977 The Jam en The Stranglers hun debuut in Top of the Pops. En het volgende jaar waren The Buzzcocks, Sham 69, The Boomtown Rats, X-Ray Specs en Ian Dury and The Blockheads te zien. Eén naam schittert door afwezigheid: The Sex Pistols. Ze wilden optreden, maar hun grootste hit van dat jaar, 'God Save the Queen', mocht niet worden uitgezonden. Het werd ongepast geacht in het zilveren jubileumjaar van de koningin." "Er was altijd spanning als een punkband moest optreden", herinnert een promotor zich. "De BBC dacht: Ooo, punk! Vreselijk! Maar over het algemeen gedroegen de groepsleden zich wonderbaarlijk goed. Ze hadden wel degelijk door dat ze Top of the Pops konden gebruiken voor het promoten van hun platen."

De allereerste jaren werd het programma opgenomen in een omgebouwde kerk in Manchester. In de eerste uitzending op nieuwjaarsdag 1964 figureerden naast The Rolling Stones, The Hollies, Dusty Springfield, The Swinging Blue Jeans en de Dave Clark Five. The Beatles, die nummer 1 stonden met 'I Want To Hold Your Hand', volstonden tot verdriet van de fans met het inzenden van een filmpje.

Veel problemen met het aantrekken van topattracties had de BBC niet. In de jaren zestig bestond drie kwart van de hitlijst uit Britse producties. Als de artiesten verhinderd waren, kwam een meisjesdansgroep opdraven: de Pan's People, die niet alleen als twee druppels water op de Toppop-groep van Penny de Jager leken, maar ook bij de Nederlandse televisie ervaring hadden opgedaan.

In de jaren zestig werd rechtstreeks uitgezonden, wat lastig kon zijn als artiesten door mist of sneeuwval Manchester niet tijdig bereikten. Hollies-zanger Allan Clarke: "In de strenge winter van 1965 zat ik in een trein die om 7.20 uur in Manchester zou aankomen, terwijl de live-uitzending om 7.25 uur begon. Plotseling hoorde ik iemand achter mij: 'Wat ben je aan het doen, Clarky?' Het was Brian Jones (van The Rolling Stones), die in dezelfde uitzending zat. Ik zei: 'Brian, we komen te laat. We moeten ons omkleden in de trein.' Ik had een vieze spijkerbroek en een oud shirt aan. Brian droeg een driedelig pak. Ik ging naar het toilet en kwam eruit in driedelig pak en Brian kleedde zich om in mijn spijkerbroek en shirt. Allebei hadden we een nieuw imago. Brian zei: 'We zijn klaar voor rock-'n-roll.'"

In 1966 verhuisde Top of the Pops naar Londen; een nieuw tijdperk begon. Tot dan toe hadden de artiesten voor de camera slechts hun lippen hoeven te bewegen, maar nu werd playback op last van de muzikantenvakbond verboden. Artiesten moesten voortaan hun muziek live ten gehore brengen.

Het imago leed er niet onder. De teenybopper-show werd chiquer, kreeg een hoger budget en werd door modeontwerpers als Mary Quant gebruikt voor het showen van hun nieuwe collecties. Het modeaandeel werd nog belangrijker met de opkomst van de glamrock in de jaren zeventig, met groepen als Slade, Sweet en Gary Glitter. "Glamrock was de eerste en de laatste muzikale stroming die alleen werd gecreëerd vanwege Top of the Pops. Zonder dat tv-programma zou er nooit glamrock zijn geweest", zegt Jeff Simpson. Noddy Holder van Slade is het daar niet helemaal mee eens. "De jaren zeventig waren de jaren van economische malaise. Iedereen richt zich dan op showbizz, wil een fantasiewereld. Begin 1975 liep het uit de hand. Iedereen probeerde elkaar te overtreffen, met extravagante kleding en mallotig uitgedoste instrumenten. Maar niemand wist onze gitarist Dave Hill te overtreffen. Hij droeg een verenpak dat we Foghorn Leghorn noemden en de Metal Nun, een Cleopatra-pruik van metaal."

Ook David Bowie onderkende de mogelijkheden van de kleurentelevisie. Gekleed in een bonte bodysuit omarmde hij de in een gouden catsuit gestoken Mick Ronson. Heel Engeland sprak schande over de eerste mannelijke omhelzing op de buis.

Nieuwe tieneridolen als The Osmonds, Jackson 5, David Cassidy en de Bay City Rollers lokten hordes jonge meisjes naar de studio. Top of the Pops hield de optredens niet geheim: hoe groter de door fans veroorzaakte chaos, hoe meer publiciteit en hoe hoger de kijkcijfers.

De programmamakers lieten zich niet onbetuigd en nodigden de mooiste meisjes uit voor een 'auditie'. Het gevolg was dat Scotland Yard eind jaren zeventig een formeel onderzoek bij TOTP instelde naar seksueel misbruik van minderjarige meisjes. Het onderzoek leverde niets op.

Toch bleef Top of the Pops een iewat tuttig familieprogramma, waarin vader (de danseressen), moeder (Cliff) en de kinderen allemaal iets van hun gading konden vinden. Naderhand kon er thuis ook nog over worden gediscussieerd: "Is dat nu muziek?"

In de jaren tachtig sloeg de commercie toe. Met haar achterovergekamde haren, glitterende lippenstift en grote oorbellen gaf presentator Janice Long de show een nieuw gezicht. "Het waren de Thatcher-jaren. Mensen lieten zien dat ze geld hadden. Top of the Pops werd Dynasty en Dallas. Inhaligheid was troef", zegt zij. Richard Branson richtte in 1983 een enorme receptie aan ter gelegenheid van de duizendste uitzending. De Britse popmuziek bepaalde met bands als Culture Club, Duran Duran en Spandau Ballet nog altijd wereldwijd het muziekklimaat.

Omdat Thatcher de macht van de vakbonden had ingeperkt, konden artiesten weer playbacken. De concurrentie van de videoclip en muziekkanalen deed zich echter voelen. Nieuwe jeugdshows sloten beter aan op de belevingswereld van de nieuwe generatie. Top of the Pops leek ouderwets geworden. De BBC zag de kijkcijfers teruglopen, maar wist aanvankelijk niet wat eraan moest worden gedaan. Later werd een nieuwe studio buiten Londen ingericht. En opnieuw werd het beleid aangepast: de artiesten moesten opnieuw live gaan zingen. Er werd meer bloot en obscene taal toegestaan. Robbie Williams mocht zijn broek laten zakken en zijn tijgerslip laten zien. Maar een optreden van de Red Hot Chili Peppers, waarbij die in hun kruis grepen, werd niet uitgezonden. Nieuwe groepen (Nirvana), Britpop (Oasis, Blur) en girlpower (Spice Girls) leidden een nieuwe opleving in.

Eind jaren negentig is het weer crisis. De vele danceacts lenen zich niet of nauwelijks voor een tv-optreden en de Britse groepen lijken zich in een creatieve impasse te bevinden. Top of the Pops heeft er weinig last van: het programma heeft zich over de grenzen begeven. Net zoals dat bij de Vlaamse jongerenzender JIMtv met Nathalie Delporte gebeurt, worden er nu in twintig landen eigen versies vertoond. Simpson: "Het blijft gek een Duitse presentator 'Wer ist diese Woche Top of the Pops?' te horen zeggen." Ad Visser is niet bang voor een McDonald's-effect: "Als elke Top of the Pops maar zijn eigen invulling krijgt. De wereld mondialiseert, maar smaken blijven verschillen. Dat heeft MTV al ondervonden."

Na 2.000 uitzendingen twijfelt Top of the Pops niet meer aan zichzelf. Het programma is terug in Londen en het debat over al dan niet playbacken ("86 procent zingt nu live") suddert door. Elke uitzending begint met de slogan: "It's still number One. It's Top of the Pops." Wel zijn er twijfels of de hitlijst nog moet worden gevolgd, nu steeds meer muziek wordt gedownload. Jeff Simpson: "We willen de populairste nummers laten horen en het is de vraag of de hitlijst nog de juiste graadmeter vormt. Eén ding zal wel nooit veranderen: de BBC zal nooit iets van het programma begrijpen en het blijven beschouwen als een lastig kind waarmee het geen kant op kan."

Top of the Pops, BBC 1 20 30 (op zondag om 18.30 en op woensdag om 20.00 bij JIMtv)

Jeff Simpson: Top of the Pops 1964-2002. It's Still Number One! BBC Worldwide; 127 p.; 14,99 pond. ISBN 0-563-53476-1.

Het 'Top of the Pops'-format lijkt sterker dan ooit en is al aan bijna honderd landen verkochtDe BBC twijfelt of de hitlijst nog moet worden gevolgd, nu steeds meer muziek wordt gedownload

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234