Vrijdag 23/10/2020

Meegezogen door de rivier van Virginia Woolf

'Take me to the river, drop me in the water', zongen de Talking Heads ooit in een lied over liefdesverdriet. De journaliste Olivia Laing doet het; ze brengt de lezer naar de rivier en doopt hem onder. En om dezelfde reden.

In haar debuut Naar de rivier wandelt Olivia Laing van de oorsprong van de rivier the Ouse, vlak onder Londen, naar het einde ervan in Newhaven. Wanneer ze zomaar haar baan is kwijtgeraakt en wanneer door haar nalatigheid haar relatie op de klippen is gelopen, besluit ze Londen te verlaten en langs de zomerse oevers van de Ouse te wandelen. Een tocht van 67 kilometer, waarover ze een week doet.

De aanleiding is de kracht en tegelijk de makke van dit boek. De kracht omdat Laing, die indrukwekkend beeldrijk kan schrijven, hiermee een origineel uitgangspunt heeft voor een opmerkelijk verfrissend verhaal. Wie vertelt nu in een boek over een wandeling langs een rivier om zijn eenzaamheid te ontlopen?

En wie vertelt dan en passant, heel onderhoudend en meer als een vriend dan als een gids, van alles over de geschiedenis van de verschillende plekken? Zoals de veldslag bij Lewes in 1264, waarbij Laing uitvoerig ingaat op de rollen van koning Henry III en Simon de Montfort. De Montfort was eigenlijk een Franzoos, maar Henry omarmde hem als graaf van Leicester én schoonzoon. Maar het was De Montfort die de opstand tegen de koning leidde. Met als gevolg dat tweeduizend lijken in het veen verdwenen en zestig ridders in de Ouse verdronken toen ze probeerden te ontkomen. Eeuwen later, in 1845, werd de spoordijk opgehoogd met de botten van diezelfde mensen. Wie praat je bij over de archeologische vondst van de piltdownmens, de overgangsmens, die door Charles Dawson zou zijn gevonden aan de oever van de Ouse? En die uiteindelijk, jaren na de dood van deze selfmade archeoloog, vervalst bleken, terwijl wetenschappers er allerlei theorieën over het ontstaan van de mensheid op hadden gebaseerd?

Watermetaforen

En wie analyseert tijdens zo'n tocht voortdurend het werk van Virginia Woolf op al haar watermetaforen, met veel aandacht voor haar onvoltooide autobiografie, de brieven en dagboeken? Woolf vormt voor Laing de aanleiding van haar Ouse-liefde, ze is de rode draad. Woolf woonde aan de Ouse, in Rodmell, en genoot enorm van het landschap. Toch verdronk zij zichzelf in de rivier in 1941, reden voor Laing om zowel de schoonheid als de zuigende, vernietigende kracht van de rivier te bezingen.

Wie weet dan ook nog, heel vanzelfsprekend, verbanden te leggen met andere literaire iconen, zoals Iris Murdoch, die zo graag zwom? Waarna Laing wat aardige vergelijkingen trekt tussen het huwelijk van de Woolfs en dat van Iris Murdoch en John Bayley. Vervolgens komt Laing zelfs nog te spreken over Sylvia Plath, A.S. Byatt en Raymond Carver, om steeds weer uit te komen bij Woolf.

Via kleine omweggetjes weet Laing haar fascinaties op te diepen, meanderend door haar mentale landschap. Haar associatieve vermogen is enorm en het reservoir aan kennis waaruit ze put is intrigerend. Niet alleen haar historische en literaire kennis, ook de kennis van de flora en fauna maakt daar deel van uit. Laing weet ieder bloempje, ieder plantje en vogeltje te benoemen, het beeldend te schetsen en vaak weet ze er nog een grappig verhaal over te vertellen ook. Je ruikt de balsemien en gaat haast niezen van de pollen van de bijvoet, zo dichtbij weet ze het zinderende zomerse landschap te brengen.

Allemaal lof. Maar Laings aanleiding, de verbroken liefde, zit in de weg. Heel soms licht ze een tipje van de sluier op en vertelt ze dat ze ergens was met haar geliefde. Maar daar doet ze vervolgens niets mee. Nergens gaat ze de confrontatie aan, nergens ondergaat ze de genezende cadans van een wandeling, de maalstroom, de rondgang in het hoofd waarin wordt gerecapituleerd wat mis ging. Geen enkele reflectie op de relatie die is uitgedoofd en die maakt dat ze de stad ontvluchtte. Sowieso is Laing niet scheutig met beschrijvingen van mensen die ze tegenkomt. Zo ook geen enkel woord over de vriendin bij wie ze een nachtje logeert. Zoveel ruimte als ze geeft aan de geschiedenis, zo bescheten is ze als het aankomt op mensen uit het huidige tijdsgewricht. Af en toe tekent ze een nietszeggend gesprekje op, van twee vissers of van iemand die zijn mobieltje toespreekt. Maar dat voegt niets toe, zelfs geen couleur locale. Nee, het lijkt alsof ze niet durfde te schrijven over de mensen die ze kent. En dat terwijl ze een buitengewoon intelligente indruk maakt en ze haar relatie met haar vriend en de mensen om haar heen misschien wel net zo scherp had kunnen analyseren als de door haar zo bewonderde Woolf. Laing wil wel persoonlijk zijn, maar wordt het niet. Was ze dat wel geweest, dan had het boek de diepere bedding gekregen die het nu mist.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234